Asosiy kontentga o'tish

Web · Protokol

HTTP qanday ishlaydi?

Manzil satriga URL yozganingizdan sahifa paydo bo'lguncha nima sodir bo'lishini qadamma-qadam ko'ring: DNS, TCP, TLS, so'rov, javob va kesh.

  • Qiyinlik: Boshlang'ich
  • 35 daqiqa
  • 20 mavzu
  • 5 savolli test
Sizning progressingiz
0%
jonli jarayonBirinchi so'rov
  1. Browser GET /app.css Sahifa uslub faylini so'raydi.
  2. Browser kesh max-age=3600 Javob va uning ETag'i shu yerda saqlanadi.
  3. CDN edge server Foydalanuvchiga yaqin joylashgan oraliq kesh.
  4. Origin server Nginx Faylning asl manbasi.
Kurs rejasi 0%
  1. HTTP nima?
  2. Qanday ishlaydi
  3. Arxitektura
  4. Komponentlar
  5. Vizual misollar
  6. Simulyatsiya
  7. Kod va oqim
  8. Mavzular
  9. Xato va amaliyot
  10. Mini test

01 Kirish

HTTP nima?

HTTP (HyperText Transfer Protocol) — client va server o'rtasidagi muloqot qoidalari. Client Request yuboradi, server Response qaytaradi. Web'dagi har bir sahifa, rasm va API chaqiruvi shu tarzda ishlaydi.

HTTP Stateless protokol: server har bir so'rovni alohida ko'radi va oldingisini eslamaydi. Foydalanuvchini tanish uchun Cookie va token'lar ishlatiladi.

HTTPS — bu TLS bilan shifrlangan HTTP. Ma'lumotni yo'lda hech kim o'qiy olmaydi va o'zgartira olmaydi, Browser esa server haqiqiy ekanini sertifikat orqali tekshiradi.

Hayotiy o'xshatish

HTTP'ni pochta orqali xat almashishga o'xshating: konvertda manzil va izohlar (header'lar), ichida esa xatning o'zi (body). TLS esa konvertni faqat qabul qiluvchi ocha oladigan qulfli qutiga solish.

Turi
Ilova darajasidagi protokol
Model
Request / Response
Standart portlar
80 (HTTP), 443 (HTTPS)
Versiyalar
HTTP/1.1, HTTP/2, HTTP/3
Holat
Stateless

02 Qanday ishlaydi

URL yozilgandan sahifa chiqqunga qadar

Pastga aylantiring: https://example.uz/users manzili ochilganda paket qaysi bosqichlardan o'tishini kuzating.

  1. Browser

    URL tahlil qilinadi

    https://example.uz/users dan protokol https, domen example.uz, port 443 va yo'l /users ajratiladi.

  2. Browser kesh

    Avval keshga qaraladi

    Bu sahifa oldin olinganmi va hali amal qiladimi? Bu safar keshda yo'q, demak tarmoqqa chiqish kerak.

  3. DNS

    DNS IP manzilni topadi

    DNS resolver example.uz uchun A yoki AAAA yozuvini qaytaradi, masalan 203.0.113.10.

  4. TCP

    TCP ulanish ochiladi

    Uch qadamli handshake: client SYN, server SYN-ACK, client ACK. Endi ikki tomon ma'lumot almashishga tayyor.

  5. TLS

    TLS handshake

    Client qo'llab-quvvatlanadigan shifrlarni yuboradi, server sertifikatini ko'rsatadi. TLS 1.3 da bu bitta qo'shimcha aylanishda tugaydi.

  6. Web server

    So'rov yuboriladi

    Shifrlangan kanal orqali GET /users request'i Host, Accept va Cookie header'lari bilan serverga yetadi.

  7. Ilova

    Ilova javob yasaydi

    Nginx so'rovni ilovaga uzatadi. Ilova cookie'dan foydalanuvchini taniydi va ro'yxatni tayyorlaydi.

  8. Response javob

    Javob tayyor

    200 OK, Content-Type: text/html va Cache-Control header'lari bilan HTML body qaytariladi.

  9. Browser kesh javob

    Kesh qoidasi saqlanadi

    Agar Cache-Control ruxsat bersa, javob keshga yoziladi va keyingi safar tarmoqsiz ishlatiladi.

  10. Browser javob

    Sahifa chiziladi

    Browser HTML'ni o'qiydi, CSS, JS va rasmlar uchun yangi so'rovlar yuboradi. Ular mavjud ulanishdan qayta foydalanadi (Keep-alive).

03 Arxitektura

HTTP xabar tuzilishi

Request ham, response ham bir xil qolipda: birinchi qator, header'lar, bo'sh qator va ixtiyoriy body.

HTTP almashinuvi request + response

Bitta savol va bitta javob.

Request client → server

Client nima istayotganini aytadi.

  • Request line GET /users HTTP/1.1
  • Header'lar Host, Accept, Cookie
  • Body JSON, forma

Response server → client

Server natijani qaytaradi.

  • Status line HTTP/1.1 200 OK
  • Header'lar Content-Type, Set-Cookie
  • Body HTML, JSON, rasm

Transport pastki qatlamlar

Xabarni yetkazuvchi kanallar.

  • TLS shifrlash
  • TCP / QUIC ulanish
  • IP manzillash

04 Asosiy qismlar

Asosiy tushunchalar

  • Method

    So'rov maqsadi: GET o'qish, POST yaratish, PUT/PATCH yangilash, DELETE o'chirish.

  • URL

    Resurs manzili: protokol, domen, port, yo'l va query (?page=2).

  • Status kodi

    Natija raqami: 2xx muvaffaqiyat, 3xx yo'naltirish, 4xx client xatosi, 5xx server xatosi.

  • Header'lar

    Xabar haqidagi qo'shimcha ma'lumot: tur, uzunlik, til, kesh qoidalari, avtorizatsiya.

  • Body

    Xabarning asosiy mazmuni: HTML, JSON, forma ma'lumoti yoki fayl.

  • Cookie

    Server Set-Cookie bilan beradigan, Browser keyingi so'rovlarda qaytaradigan kichik ma'lumot.

  • Kesh

    Cache-Control va ETag qayta yuklashni kamaytiradi va sahifani tezlashtiradi.

  • TLS

    HTTPS'ning shifrlash qatlami: maxfiylik, yaxlitlik va server haqiqiyligi.

05 Vizual misollar

Ko'rib tushunamiz

Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.

Ketma-ketlik

HTTPS so'rovning to'liq yo'li

Birinchi so'rovdan oldin uchta tayyorgarlik bor: DNS, TCP handshake va TLS handshake. Shundan keyingina HTTP xabari yuboriladi.

  1. Browser dan DNS resolverga: example.uz A? Domen uchun IP manzil so'raladi.
  2. DNS resolver dan Browserga: 203.0.113.10 Resolver IP manzilni qaytaradi.
  3. Browser dan Server :443ga: TCP SYN Ulanish taklifi.
  4. Server :443 dan Browserga: SYN-ACK Server rozi.
  5. Browser dan Server :443ga: ACK + ClientHello TCP ulanish ochildi va darhol TLS boshlanadi: shifrlar va kalit ulushi yuboriladi.
  6. Server :443 dan Browserga: ServerHello + sertifikat Server kalit ulushi, sertifikat va Finished xabarini yuboradi. Browser sertifikatni tekshiradi.
  7. Browser dan Server :443ga: Finished + GET /users Shifrlangan kanal tayyor, birinchi HTTP request yuboriladi.
  8. Server :443 dan Browserga: 200 OK + HTML Javob shifrlangan holda qaytadi.
8 ta xabar
Qatlamlar

HTTP qaysi qatlamlar ustida yuradi?

Har bir qatlam o'zidan pastdagiga tayanadi. HTTP/1.1 va HTTP/2 TCP ustida, HTTP/3 esa UDP ustidagi QUIC'da ishlaydi.

  1. HTTP GET /users · 200 OK

    Ilova darajasi: method, header, body.

  2. TLS shifrlash

    Maxfiylik va server haqiqiyligi. HTTP/3 da TLS 1.3 QUIC ichiga qurilgan.

  3. TCP / QUIC port 443

    Ulanish, tartib va qayta yuborish. QUIC bu vazifalarni UDP ustida bajaradi.

  4. IP 203.0.113.10

    Paketni manzil bo'yicha tarmoqlar orqali yetkazadi.

  5. Tarmoq kanali Ethernet · Wi-Fi

    Bitlarni sim yoki radio orqali uzatadi.

Taqqoslash

HTTP/1.1, HTTP/2 va HTTP/3

Semantika bir xil: method, status, header'lar o'zgarmaydi. Farq xabarlar tarmoq orqali qanday tashilishida.

HTTP/1.1 HTTP/2 HTTP/3
Transport TCP TCP QUIC (UDP ustida)
Format Matn Binary frame'lar Binary frame'lar
Parallel so'rovlar Bir ulanishda navbat bilan, Browser bir nechta ulanish ochadi Bitta ulanishda ko'p stream (multiplexing) Bitta ulanishda mustaqil stream'lar
Header siqish Yo'q HPACK QPACK
Head-of-line blocking So'rovlar darajasida TCP darajasida qoladi: bitta yo'qolgan paket hammasini kuttiradi Faqat tegishli stream kutadi
Shifrlash Ixtiyoriy (HTTPS) Browser'larda amalda faqat TLS bilan Har doim, TLS 1.3 ichiga qurilgan
Ulanish o'rnatish TCP + TLS handshake TCP + TLS handshake QUIC handshake, odatda 1 aylanish
Terminal

curl bilan HTTP'ni ko'rish

curl Browser bajaradigan ishni terminalda ko'rsatadi: header'lar, redirect, TLS va shartli so'rov.

curl -I http://example.uz/

HTTP/1.1 301 Moved Permanently

Server: nginx

Location: https://example.uz/

curl -I https://example.uz/

HTTP/2 200

content-type: text/html; charset=UTF-8

cache-control: no-cache, private

set-cookie: session=eyJpdiI6...; path=/; secure; httponly; samesite=lax

strict-transport-security: max-age=31536000

curl -v https://example.uz/api/users -o /dev/null

* Connected to example.uz (203.0.113.10) port 443

* SSL connection using TLSv1.3 / TLS_AES_256_GCM_SHA384

* ALPN: server accepted h2

> GET /api/users HTTP/2

> Host: example.uz

< HTTP/2 200

curl -I https://example.uz/app.css -H 'If-None-Match: "v42"'

HTTP/2 304

etag: "v42"

cache-control: public, max-age=3600

06 Interaktiv simulyatsiya

Kesh va 304 Not Modified

Run tugmasini bosing: birinchi so'rov to'liq javob oladi, keyingisi esa faqat "o'zgardimi?" deb so'raydi va bo'sh 304 javob bilan keshdagi nusxani qayta ishlatadi. «Qayta so'rash» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.

0 / 9
  1. Browser GET /app.css Sahifa uslub faylini so'raydi.
  2. Browser kesh max-age=3600 Javob va uning ETag'i shu yerda saqlanadi.
  3. CDN edge server Foydalanuvchiga yaqin joylashgan oraliq kesh.
  4. Origin server Nginx Faylning asl manbasi.
Tayyor

«Qayta so'rash» tugmasini bosing

Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.

  • Mijoz
  • Kesh
  • Server
  • so'rov
  • javob

07 Kod va oqim

Xom HTTP xabari

Browser va server aslida shunday matn almashadi (HTTP/1.1). Har bir qadamda xabarning bir qismi yonadi.

request.http · responsehttp
GET /api/users?page=2 HTTP/1.1Host: example.uzAccept: application/jsonCookie: theme=darkIf-None-Match: "a1b2c3" HTTP/1.1 200 OKContent-Type: application/json; charset=utf-8Cache-Control: private, max-age=60ETag: "d4e5f6"Set-Cookie: theme=dark; Path=/; Max-Age=31536000; SameSite=LaxContent-Length: 51 {"data":[{"id":21,"name":"Ali"}],"meta":{"page":2}}
  1. Request line GET /api/users Method, yo'l va protokol versiyasi.
  2. Header'lar Host, Accept So'rov haqidagi qo'shimcha ma'lumot.
  3. Status line 200 OK Natija kodi va izohi.
  4. Kesh header'lari Cache-Control, ETag Javobni qancha va qayerda saqlash mumkinligi.
  5. Set-Cookie theme=dark Browser saqlaydigan qiymat.
  6. Body JSON · 51 bayt Javobning asosiy mazmuni.

08 Mavzular

HTTP mavzulari

20 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.

Asoslar 10

HTTP nima? Client → Request → Server → Response

Client so'raydi, server javob beradi. Har bir rasm, CSS fayl va API chaqiruvi alohida request/response juftligi.

URL tuzilishi https → example.uz → /users → ?page=2

https://example.uz:443/users?page=2#top: protokol, domen, port, yo'l, query va fragment. Fragment (#top) serverga yuborilmaydi.

Request tuzilishi Request line → Header'lar → Body

Birinchi qator (method, yo'l, versiya), header'lar, bo'sh qator va ixtiyoriy body.

POST /login HTTP/1.1
Method'lar GET → POST → PUT / PATCH → DELETE

GET o'qiydi, POST yaratadi, PUT almashtiradi, PATCH qisman o'zgartiradi, DELETE o'chiradi. GET ma'lumotni o'zgartirmasligi kerak.

Status kodlar 2xx → 3xx → 4xx → 5xx

200 OK, 201 yaratildi, 301/302 yo'naltirish, 401 kirish kerak, 403 ruxsat yo'q, 404 topilmadi, 500 server xatosi.

Header'lar Kalit → : → Qiymat

Kalit-qiymat juftlari. Content-Type body turini, Authorization token'ni, User-Agent client'ni bildiradi.

Content-Type: application/json
Body va Content-Type Content-Type → Body → Parser

Forma odatda application/x-www-form-urlencoded yoki fayl bo'lsa multipart/form-data, API'lar esa application/json yuboradi.

Cookie'lar Set-Cookie → Browser → Cookie

Server Set-Cookie bilan beradi, Browser har bir mos so'rovda Cookie header'ida qaytaradi. HttpOnly, Secure, SameSite himoya bayroqlari.

Set-Cookie: session=abc; Secure; HttpOnly; SameSite=Lax
Stateless So'rov 1 → So'rov 2 → Har biri mustaqil

Server so'rovlar orasida client'ni eslamaydi. Har bir so'rov o'zini tanitadigan hamma narsani (cookie yoki token) olib keladi.

HTTPS HTTP → TLS → TCP

HTTP + TLS. Parol, cookie va token'lar yo'lda o'qilmaydi va o'zgartirilmaydi. Hozirgi web'da standart.

Chuqurroq 10

TCP handshake SYN → SYN-ACK → ACK

SYN → SYN-ACK → ACK. Ma'lumot yuborishdan oldin bitta to'liq aylanish vaqti ketadi, shuning uchun ulanishni qayta ishlatish muhim.

TLS handshake ClientHello → ServerHello → Sertifikat → Finished

Shifrlar va kalitlar kelishiladi, server sertifikati ishonchli markaz (CA) imzosi bo'yicha tekshiriladi. TLS 1.3 handshake'i TLS 1.2 dagidan bir aylanish qisqa.

Keep-alive Ulanish → So'rov 1 → So'rov 2 → So'rov 3

HTTP/1.1 da ulanish odatda ochiq qoladi va keyingi so'rovlar uchun qayta ishlatiladi. Har safar yangi TCP va TLS handshake qilish shart emas.

Connection: keep-alive
Kesh header'lari Response → Cache-Control → Kesh

Cache-Control: max-age=3600 — bir soat yangi. no-store — umuman saqlama. private — faqat Browser, public — CDN ham saqlashi mumkin.

Cache-Control: public, max-age=31536000, immutable
ETag va 304 If-None-Match → Solishtirish → 304

Server resurs versiyasini ETag bilan belgilaydi. Client If-None-Match yuboradi; o'zgarmagan bo'lsa, body'siz 304 Not Modified qaytadi.

Redirect'lar GET /old → 301 + Location → GET /new

301 doimiy, 302 vaqtinchalik ko'chish. 307 va 308 method'ni o'zgartirmaslikni kafolatlaydi. Server Location header'ida yangi manzilni beradi.

CORS OPTIONS → Allow-Origin → Asl so'rov

Browser boshqa domenga JavaScript so'rovini faqat server ruxsat bersa bajaradi. Murakkab so'rovlardan oldin OPTIONS preflight yuboriladi.

Access-Control-Allow-Origin: https://app.example.uz
HTTP/2 1 TCP ulanish → Stream 1 → Stream 3 → Stream 5

Binary frame'lar va multiplexing: bitta TCP ulanishda ko'p so'rov parallel yuradi, header'lar HPACK bilan siqiladi.

HTTP/3 HTTP/3 → QUIC → UDP

UDP ustidagi QUIC protokolida ishlaydi. Yo'qolgan paket faqat o'z stream'ini kuttiradi, tarmoq almashganda (Wi-Fi dan mobilga) ulanish saqlanib qolishi mumkin.

alt-svc: h3=":443"; ma=86400
Siqish Accept-Encoding → gzip / br → Kichik body

Client Accept-Encoding: gzip, br yuboradi, server body'ni siqib Content-Encoding bilan qaytaradi. Matnli fayllar hajmi bir necha barobar kamayadi.

09 Amaliyot

Xatolardan qoching, to'g'risini qiling

Keng tarqalgan xatolar

  • GET bilan ma'lumot o'zgartirish

    GET /posts/5/delete kabi havolalarni qidiruv robotlari yoki oldindan yuklovchi Browser'lar bosib yuborishi mumkin.

    O'zgartiruvchi amallar uchun POST, PUT, PATCH yoki DELETE ishlating.

  • Har doim 200 qaytarish

    Xato bo'lsa ham 200 OK va body'da "error" yozish client, kesh va monitoringni chalg'itadi.

    To'g'ri status kodi bering: validatsiya xatosi 422, ruxsat yo'q 403, topilmadi 404, server xatosi 500.

  • Shaxsiy sahifani public keshlash

    Cache-Control: public bilan profil sahifasi CDN'da saqlanib, boshqa foydalanuvchiga ko'rsatilishi mumkin.

    Shaxsiy ma'lumotli javoblarga private yoki no-store qo'ying.

  • Parolni query'da yuborish

    ?password=... URL server log'larida, Browser tarixida va Referer header'ida qoladi.

    Maxfiy ma'lumotni faqat HTTPS orqali POST body yoki header'da yuboring.

  • HTTP va HTTPS aralash

    HTTPS sahifada HTTP orqali yuklangan skript Browser tomonidan bloklanadi yoki hujumchiga yo'l ochadi.

    Barcha resurslarni HTTPS orqali yuklang, HTTP'ni 301 bilan HTTPS'ga yo'naltiring va HSTS yoqing.

Eng yaxshi amaliyotlar

  1. Doim HTTPS

    Bepul sertifikatlar (Let's Encrypt) bor. HTTP so'rovlarni HTTPS'ga yo'naltiring va Strict-Transport-Security header'ini qo'shing.

  2. Statik fayllarni uzoq keshlash

    Fayl nomiga hash qo'shing (app.3f9a.css) va max-age=31536000, immutable bering. O'zgarganda nom ham o'zgaradi.

  3. Ma'noli status kodlar

    Status kodi client'ga nima bo'lganini body'ni o'qimasdan aytadi. Monitoring ham shunga tayanadi.

  4. Siqishni yoqing

    HTML, CSS, JS va JSON uchun gzip yoki Brotli. Rasmlar allaqachon siqilgan, ularni qayta siqish foyda bermaydi.

  5. HTTP/2 yoki HTTP/3

    Web server'da yoqing: ko'p kichik faylli sahifalar bitta ulanishda tezroq yuklanadi.

10 Mini test

O'zingizni sinab ko'ring

5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.

1/5Browser HTTPS sahifani birinchi marta ochganda qaysi tartib to'g'ri?
2/5Server 304 Not Modified qaytarsa, nima bo'ladi?
3/5HTTP/2 multiplexing bilan ham qaysi muammo qoladi va HTTP/3 uni hal qiladi?
4/5401 va 403 farqi nimada?
5/5Nima uchun HTTP stateless deyiladi?

Atamalar lug'ati

Request
Client'dan serverga yuboriladigan HTTP xabari: method, URL, header'lar va ixtiyoriy body.
Response
Server javobi: status kodi, header'lar va body.
Stateless
Har bir so'rov mustaqil, server oldingi so'rovlarni eslab qolmaydi.
TLS
Transport Layer Security: ulanishni shifrlaydigan va server haqiqiyligini tekshiradigan protokol.
Keep-alive
Bitta TCP ulanishni bir nechta so'rov uchun qayta ishlatish.
DNS
Domain Name System: domen nomini IP manzilga aylantiruvchi tizim.
ETag
Resurs versiyasining belgisi. Shartli so'rovlarda o'zgarishni aniqlash uchun ishlatiladi.
QUIC
UDP ustida ishlaydigan, shifrlash va stream'larni o'zi boshqaradigan transport protokoli. HTTP/3 asosi.
Multiplexing
Bitta ulanish orqali bir nechta so'rov va javobni parallel yuborish.

Keyingi qadam: bog'liq texnologiyalar