REST API
Resurslar, URI'lar, method'lar va status kodlar: to'g'ri loyihalangan API qanday ishlashini ko'ring.
Web · Protokol
Manzil satriga URL yozganingizdan sahifa paydo bo'lguncha nima sodir bo'lishini qadamma-qadam ko'ring: DNS, TCP, TLS, so'rov, javob va kesh.
GET /app.css Sahifa uslub faylini so'raydi.
max-age=3600 Javob va uning ETag'i shu yerda saqlanadi.
edge server Foydalanuvchiga yaqin joylashgan oraliq kesh.
Nginx Faylning asl manbasi.
01 Kirish
HTTP (HyperText Transfer Protocol) — client va server o'rtasidagi muloqot qoidalari. Client Request yuboradi, server Response qaytaradi. Web'dagi har bir sahifa, rasm va API chaqiruvi shu tarzda ishlaydi.
HTTP Stateless protokol: server har bir so'rovni alohida ko'radi va oldingisini eslamaydi. Foydalanuvchini tanish uchun Cookie va token'lar ishlatiladi.
HTTPS — bu TLS bilan shifrlangan HTTP. Ma'lumotni yo'lda hech kim o'qiy olmaydi va o'zgartira olmaydi, Browser esa server haqiqiy ekanini sertifikat orqali tekshiradi.
Hayotiy o'xshatish
HTTP'ni pochta orqali xat almashishga o'xshating: konvertda manzil va izohlar (header'lar), ichida esa xatning o'zi (body). TLS esa konvertni faqat qabul qiluvchi ocha oladigan qulfli qutiga solish.
02 Qanday ishlaydi
Pastga aylantiring: https://example.uz/users manzili ochilganda paket qaysi bosqichlardan o'tishini kuzating.
https://example.uz/users dan protokol https, domen example.uz, port 443 va yo'l /users ajratiladi.
Bu sahifa oldin olinganmi va hali amal qiladimi? Bu safar keshda yo'q, demak tarmoqqa chiqish kerak.
DNS resolver example.uz uchun A yoki AAAA yozuvini qaytaradi, masalan 203.0.113.10.
Uch qadamli handshake: client SYN, server SYN-ACK, client ACK. Endi ikki tomon ma'lumot almashishga tayyor.
Client qo'llab-quvvatlanadigan shifrlarni yuboradi, server sertifikatini ko'rsatadi. TLS 1.3 da bu bitta qo'shimcha aylanishda tugaydi.
Shifrlangan kanal orqali GET /users request'i Host, Accept va Cookie header'lari bilan serverga yetadi.
Nginx so'rovni ilovaga uzatadi. Ilova cookie'dan foydalanuvchini taniydi va ro'yxatni tayyorlaydi.
200 OK, Content-Type: text/html va Cache-Control header'lari bilan HTML body qaytariladi.
Agar Cache-Control ruxsat bersa, javob keshga yoziladi va keyingi safar tarmoqsiz ishlatiladi.
Browser HTML'ni o'qiydi, CSS, JS va rasmlar uchun yangi so'rovlar yuboradi. Ular mavjud ulanishdan qayta foydalanadi (Keep-alive).
03 Arxitektura
Request ham, response ham bir xil qolipda: birinchi qator, header'lar, bo'sh qator va ixtiyoriy body.
HTTP almashinuvi request + response
Bitta savol va bitta javob.
Request client → server
Client nima istayotganini aytadi.
GET /users HTTP/1.1 Host, Accept, Cookie JSON, forma Response server → client
Server natijani qaytaradi.
HTTP/1.1 200 OK Content-Type, Set-Cookie HTML, JSON, rasm Transport pastki qatlamlar
Xabarni yetkazuvchi kanallar.
shifrlash ulanish manzillash 04 Asosiy qismlar
So'rov maqsadi: GET o'qish, POST yaratish, PUT/PATCH yangilash, DELETE o'chirish.
Resurs manzili: protokol, domen, port, yo'l va query (?page=2).
Natija raqami: 2xx muvaffaqiyat, 3xx yo'naltirish, 4xx client xatosi, 5xx server xatosi.
Xabar haqidagi qo'shimcha ma'lumot: tur, uzunlik, til, kesh qoidalari, avtorizatsiya.
Xabarning asosiy mazmuni: HTML, JSON, forma ma'lumoti yoki fayl.
Server Set-Cookie bilan beradigan, Browser keyingi so'rovlarda qaytaradigan kichik ma'lumot.
Cache-Control va ETag qayta yuklashni kamaytiradi va sahifani tezlashtiradi.
HTTPS'ning shifrlash qatlami: maxfiylik, yaxlitlik va server haqiqiyligi.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
Birinchi so'rovdan oldin uchta tayyorgarlik bor: DNS, TCP handshake va TLS handshake. Shundan keyingina HTTP xabari yuboriladi.
example.uz A?
Domen uchun IP manzil so'raladi. 203.0.113.10
Resolver IP manzilni qaytaradi. TCP SYN
Ulanish taklifi. SYN-ACK
Server rozi. ACK + ClientHello
TCP ulanish ochildi va darhol TLS boshlanadi: shifrlar va kalit ulushi yuboriladi. ServerHello + sertifikat
Server kalit ulushi, sertifikat va Finished xabarini yuboradi. Browser sertifikatni tekshiradi. Finished + GET /users
Shifrlangan kanal tayyor, birinchi HTTP request yuboriladi. 200 OK + HTML
Javob shifrlangan holda qaytadi. Har bir qatlam o'zidan pastdagiga tayanadi. HTTP/1.1 va HTTP/2 TCP ustida, HTTP/3 esa UDP ustidagi QUIC'da ishlaydi.
GET /users · 200 OK Ilova darajasi: method, header, body.
shifrlash Maxfiylik va server haqiqiyligi. HTTP/3 da TLS 1.3 QUIC ichiga qurilgan.
port 443 Ulanish, tartib va qayta yuborish. QUIC bu vazifalarni UDP ustida bajaradi.
203.0.113.10 Paketni manzil bo'yicha tarmoqlar orqali yetkazadi.
Ethernet · Wi-Fi Bitlarni sim yoki radio orqali uzatadi.
Semantika bir xil: method, status, header'lar o'zgarmaydi. Farq xabarlar tarmoq orqali qanday tashilishida.
| HTTP/1.1 | HTTP/2 | HTTP/3 | |
|---|---|---|---|
| Transport | TCP | TCP | QUIC (UDP ustida) |
| Format | Matn | Binary frame'lar | Binary frame'lar |
| Parallel so'rovlar | Bir ulanishda navbat bilan, Browser bir nechta ulanish ochadi | Bitta ulanishda ko'p stream (multiplexing) | Bitta ulanishda mustaqil stream'lar |
| Header siqish | Yo'q | HPACK | QPACK |
| Head-of-line blocking | So'rovlar darajasida | TCP darajasida qoladi: bitta yo'qolgan paket hammasini kuttiradi | Faqat tegishli stream kutadi |
| Shifrlash | Ixtiyoriy (HTTPS) | Browser'larda amalda faqat TLS bilan | Har doim, TLS 1.3 ichiga qurilgan |
| Ulanish o'rnatish | TCP + TLS handshake | TCP + TLS handshake | QUIC handshake, odatda 1 aylanish |
curl Browser bajaradigan ishni terminalda ko'rsatadi: header'lar, redirect, TLS va shartli so'rov.
curl -I http://example.uz/
HTTP/1.1 301 Moved Permanently
Server: nginx
Location: https://example.uz/
curl -I https://example.uz/
HTTP/2 200
content-type: text/html; charset=UTF-8
cache-control: no-cache, private
set-cookie: session=eyJpdiI6...; path=/; secure; httponly; samesite=lax
strict-transport-security: max-age=31536000
curl -v https://example.uz/api/users -o /dev/null
* Connected to example.uz (203.0.113.10) port 443
* SSL connection using TLSv1.3 / TLS_AES_256_GCM_SHA384
* ALPN: server accepted h2
> GET /api/users HTTP/2
> Host: example.uz
< HTTP/2 200
curl -I https://example.uz/app.css -H 'If-None-Match: "v42"'
HTTP/2 304
etag: "v42"
cache-control: public, max-age=3600
06 Interaktiv simulyatsiya
Run tugmasini bosing: birinchi so'rov to'liq javob oladi, keyingisi esa faqat "o'zgardimi?" deb so'raydi va bo'sh 304 javob bilan keshdagi nusxani qayta ishlatadi. «Qayta so'rash» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
GET /app.css Sahifa uslub faylini so'raydi.
max-age=3600 Javob va uning ETag'i shu yerda saqlanadi.
edge server Foydalanuvchiga yaqin joylashgan oraliq kesh.
Nginx Faylning asl manbasi.
«Qayta so'rash» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Kod va oqim
Browser va server aslida shunday matn almashadi (HTTP/1.1). Har bir qadamda xabarning bir qismi yonadi.
GET /api/users?page=2 HTTP/1.1Host: example.uzAccept: application/jsonCookie: theme=darkIf-None-Match: "a1b2c3" HTTP/1.1 200 OKContent-Type: application/json; charset=utf-8Cache-Control: private, max-age=60ETag: "d4e5f6"Set-Cookie: theme=dark; Path=/; Max-Age=31536000; SameSite=LaxContent-Length: 51 {"data":[{"id":21,"name":"Ali"}],"meta":{"page":2}}
GET /api/users Method, yo'l va protokol versiyasi.
Host, Accept So'rov haqidagi qo'shimcha ma'lumot.
200 OK Natija kodi va izohi.
Cache-Control, ETag Javobni qancha va qayerda saqlash mumkinligi.
theme=dark Browser saqlaydigan qiymat.
JSON · 51 bayt Javobning asosiy mazmuni.
08 Mavzular
20 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
Client so'raydi, server javob beradi. Har bir rasm, CSS fayl va API chaqiruvi alohida request/response juftligi.
https://example.uz:443/users?page=2#top: protokol, domen, port, yo'l, query va fragment. Fragment (#top) serverga yuborilmaydi.
Birinchi qator (method, yo'l, versiya), header'lar, bo'sh qator va ixtiyoriy body.
POST /login HTTP/1.1 GET o'qiydi, POST yaratadi, PUT almashtiradi, PATCH qisman o'zgartiradi, DELETE o'chiradi. GET ma'lumotni o'zgartirmasligi kerak.
200 OK, 201 yaratildi, 301/302 yo'naltirish, 401 kirish kerak, 403 ruxsat yo'q, 404 topilmadi, 500 server xatosi.
Kalit-qiymat juftlari. Content-Type body turini, Authorization token'ni, User-Agent client'ni bildiradi.
Content-Type: application/json Forma odatda application/x-www-form-urlencoded yoki fayl bo'lsa multipart/form-data, API'lar esa application/json yuboradi.
Server Set-Cookie bilan beradi, Browser har bir mos so'rovda Cookie header'ida qaytaradi. HttpOnly, Secure, SameSite himoya bayroqlari.
Set-Cookie: session=abc; Secure; HttpOnly; SameSite=Lax Server so'rovlar orasida client'ni eslamaydi. Har bir so'rov o'zini tanitadigan hamma narsani (cookie yoki token) olib keladi.
HTTP + TLS. Parol, cookie va token'lar yo'lda o'qilmaydi va o'zgartirilmaydi. Hozirgi web'da standart.
SYN → SYN-ACK → ACK. Ma'lumot yuborishdan oldin bitta to'liq aylanish vaqti ketadi, shuning uchun ulanishni qayta ishlatish muhim.
Shifrlar va kalitlar kelishiladi, server sertifikati ishonchli markaz (CA) imzosi bo'yicha tekshiriladi. TLS 1.3 handshake'i TLS 1.2 dagidan bir aylanish qisqa.
HTTP/1.1 da ulanish odatda ochiq qoladi va keyingi so'rovlar uchun qayta ishlatiladi. Har safar yangi TCP va TLS handshake qilish shart emas.
Connection: keep-alive Cache-Control: max-age=3600 — bir soat yangi. no-store — umuman saqlama. private — faqat Browser, public — CDN ham saqlashi mumkin.
Cache-Control: public, max-age=31536000, immutable Server resurs versiyasini ETag bilan belgilaydi. Client If-None-Match yuboradi; o'zgarmagan bo'lsa, body'siz 304 Not Modified qaytadi.
301 doimiy, 302 vaqtinchalik ko'chish. 307 va 308 method'ni o'zgartirmaslikni kafolatlaydi. Server Location header'ida yangi manzilni beradi.
Browser boshqa domenga JavaScript so'rovini faqat server ruxsat bersa bajaradi. Murakkab so'rovlardan oldin OPTIONS preflight yuboriladi.
Access-Control-Allow-Origin: https://app.example.uz Binary frame'lar va multiplexing: bitta TCP ulanishda ko'p so'rov parallel yuradi, header'lar HPACK bilan siqiladi.
UDP ustidagi QUIC protokolida ishlaydi. Yo'qolgan paket faqat o'z stream'ini kuttiradi, tarmoq almashganda (Wi-Fi dan mobilga) ulanish saqlanib qolishi mumkin.
alt-svc: h3=":443"; ma=86400 Client Accept-Encoding: gzip, br yuboradi, server body'ni siqib Content-Encoding bilan qaytaradi. Matnli fayllar hajmi bir necha barobar kamayadi.
09 Amaliyot
GET /posts/5/delete kabi havolalarni qidiruv robotlari yoki oldindan yuklovchi Browser'lar bosib yuborishi mumkin.
O'zgartiruvchi amallar uchun POST, PUT, PATCH yoki DELETE ishlating.
Xato bo'lsa ham 200 OK va body'da "error" yozish client, kesh va monitoringni chalg'itadi.
To'g'ri status kodi bering: validatsiya xatosi 422, ruxsat yo'q 403, topilmadi 404, server xatosi 500.
Cache-Control: public bilan profil sahifasi CDN'da saqlanib, boshqa foydalanuvchiga ko'rsatilishi mumkin.
Shaxsiy ma'lumotli javoblarga private yoki no-store qo'ying.
?password=... URL server log'larida, Browser tarixida va Referer header'ida qoladi.
Maxfiy ma'lumotni faqat HTTPS orqali POST body yoki header'da yuboring.
HTTPS sahifada HTTP orqali yuklangan skript Browser tomonidan bloklanadi yoki hujumchiga yo'l ochadi.
Barcha resurslarni HTTPS orqali yuklang, HTTP'ni 301 bilan HTTPS'ga yo'naltiring va HSTS yoqing.
Bepul sertifikatlar (Let's Encrypt) bor. HTTP so'rovlarni HTTPS'ga yo'naltiring va Strict-Transport-Security header'ini qo'shing.
Fayl nomiga hash qo'shing (app.3f9a.css) va max-age=31536000, immutable bering. O'zgarganda nom ham o'zgaradi.
Status kodi client'ga nima bo'lganini body'ni o'qimasdan aytadi. Monitoring ham shunga tayanadi.
HTML, CSS, JS va JSON uchun gzip yoki Brotli. Rasmlar allaqachon siqilgan, ularni qayta siqish foyda bermaydi.
Web server'da yoqing: ko'p kichik faylli sahifalar bitta ulanishda tezroq yuklanadi.
10 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.