Asosiy kontentga o'tish

Backend · PHP framework

Laravel qanday ishlaydi?

Bitta HTTP request Browser'dan chiqib, Laravel'ning har bir qatlamidan o'tib, javob bo'lib qaytishini jonli kuzating. O'qing, ko'ring, bosing va sinab ko'ring.

  • Qiyinlik: O'rta
  • 45 daqiqa
  • 35 mavzu
  • 5 savolli test
Sizning progressingiz
0%
jonli jarayonBrowser so'rov tayyorlaydi
  1. Browser GET /users Foydalanuvchi manzilni ochadi. Browser HTTP so'rovini yig'adi: method, URL, header'lar va cookie.
  2. DNS example.uz → IP Domen nomini server IP manziliga aylantiradi. Javob keshda bo'lsa, bu bosqich bir zumda o'tadi.
  3. Nginx :443 → php-fpm Web server. Incoming HTTP request'ni qabul qiladi, statik fayllarni o'zi beradi, PHP so'rovlarini esa PHP-FPM tomon yo'naltiradi.
  4. PHP-FPM worker #3 PHP jarayonlar hovuzi. Bo'sh worker so'rovni oladi va public/index.php faylini ishga tushiradi.
  5. Laravel index.php · Kernel Ilova yuklanadi: autoload, Service Container, Service Provider'lar va konfiguratsiya. So'ng request HTTP Kernel'ga beriladi.
  6. Middleware auth, csrf Request asosiy logikaga yetishidan oldin tekshiruvlardan o'tadi: sessiya, CSRF token, autentifikatsiya. Shart bajarilmasa, so'rov shu yerda to'xtaydi.
  7. Router /users → index URL va HTTP method'ni marshrutlar ro'yxati bilan solishtiradi va mos Controller metodini topadi.
  8. Controller UserController@index So'rovni boshqaradi: kerakli Service'ni chaqiradi, natijani View yoki JSON'ga beradi. Controller yupqa bo'lgani ma'qul.
  9. Service UserService Biznes logika shu yerda: qoidalar, hisob-kitoblar, bir nechta modelni birlashtirish.
  10. Model User::query() Eloquent model PHP kodini SQL so'roviga aylantiradi va natijani obyektlarga o'raydi.
  11. Database SELECT * FROM users MySQL, MariaDB yoki PostgreSQL so'rovni bajaradi va qatorlarni qaytaradi.
  12. Response 200 OK · HTML Natija Blade view yoki JSON'ga aylanadi, HTTP status va header'lar qo'shiladi, javob Browser'ga qaytadi.
Kurs rejasi 0%
  1. Laravel nima?
  2. Qanday ishlaydi
  3. Arxitektura
  4. Komponentlar
  5. Vizual misollar
  6. Simulyatsiya
  7. Laboratoriya
  8. Kod va oqim
  9. Mavzular
  10. Xato va amaliyot
  11. Mini test

01 Kirish

Laravel nima?

Laravel — PHP'da yozilgan ochiq kodli web framework. U har bir loyihada qayta-qayta yoziladigan ishlarni tayyor holda beradi: Router, Middleware, ma'lumotlar bazasi bilan ishlash (Eloquent), autentifikatsiya, navbatlar va kesh.

Laravel'ning asosiy vazifasi oddiy: kelgan Request'ni qabul qilish, uni to'g'ri kodga yo'naltirish va natijani Response sifatida qaytarish. Qolgan hamma narsa shu yo'lni xavfsiz, tez va qulay qilish uchun xizmat qiladi.

Framework MVC g'oyasiga tayanadi: ma'lumot (Model), ko'rinish (View) va ularni bog'lovchi logika (Controller) alohida joylarda yashaydi. Shuning uchun katta loyihada ham kodni topish va o'zgartirish oson.

Hayotiy o'xshatish

Laravel'ni restoran oshxonasi deb tasavvur qiling: ofitsiant (Router) buyurtmani to'g'ri oshpazga beradi, qo'riqchi (Middleware) kirishni tekshiradi, oshpaz (Controller) taomni tayyorlaydi, ombor (Database) esa mahsulotlarni saqlaydi.

Turi
PHP web framework
Arxitektura
MVC + Service Container
Kirish nuqtasi
public/index.php
Asosiy vosita
Artisan CLI
Litsenziya
MIT, ochiq kod

02 Qanday ishlaydi

Request lifecycle: so'rov qayerlardan o'tadi?

Pastga aylantiring: har bir sahnada request bir qatlam chuqurroq kiradi, so'ng javob bo'lib orqaga qaytadi.

  1. Browser

    Browser so'rov tayyorlaydi

    Foydalanuvchi /users sahifasini ochdi. Browser GET /users so'rovini, cookie va Accept header'larini bitta paketga yig'adi.

  2. DNS

    DNS manzilni topadi

    Domen nomi IP manzilga aylanadi. Endi Browser qaysi serverga ulanishni biladi.

  3. Nginx

    Nginx so'rovni qabul qiladi

    Web server 443-portda kutib turgan edi. Bu PHP so'rovi bo'lgani uchun Nginx uni FastCGI orqali PHP-FPM'ga uzatadi.

  4. PHP-FPM

    PHP-FPM worker ajratadi

    Hovuzdagi bo'sh PHP jarayoni so'rovni oladi va public/index.php faylini ishga tushiradi.

  5. Laravel

    Laravel uyg'onadi

    Composer autoload, Service Container va Service Provider'lar yuklanadi. Request obyekti yaratilib, HTTP Kernel'ga beriladi.

  6. Middleware

    Middleware tekshiradi

    Request Middleware zanjiridan o'tadi: sessiya ochiladi, CSRF va auth tekshiriladi. Foydalanuvchi tizimga kirmagan bo'lsa, shu yerning o'zida login sahifasiga qaytariladi.

  7. Router

    Router marshrutni topadi

    Router GET /users ni marshrutlar ro'yxatidan topadi va UserController@index metodini tanlaydi.

  8. Controller

    Controller ishga tushadi

    Controller metodi chaqiriladi. Laravel kerakli bog'liqliklarni (masalan, UserService) avtomatik uzatadi.

  9. Service

    Service logikani bajaradi

    Faqat faol foydalanuvchilar kerak: bu qoida Controller'da emas, Service'da yashaydi.

  10. Model

    Eloquent SQL yozadi

    User::where('active', true)->get() chaqiruvini Eloquent tayyor SQL so'roviga aylantiradi.

  11. Database

    Database javob beradi

    Database so'rovni bajaradi, index yordamida qatorlarni topadi va Laravel'ga qaytaradi.

  12. Model javob

    Qatorlar obyektga aylanadi

    Har bir qator User modeliga o'raladi. Endi ular bilan oddiy PHP obyekti kabi ishlash mumkin.

  13. Response javob

    Javob yig'iladi

    Controller natijani Blade view'ga beradi. HTML tayyor bo'ladi, 200 OK status va header'lar qo'shiladi.

  14. Browser javob

    Browser sahifani chizadi

    Javob Middleware, PHP-FPM va Nginx orqali qaytadi. Browser HTML'ni o'qiydi va foydalanuvchiga ro'yxatni ko'rsatadi.

03 Arxitektura

Laravel ilovasi arxitekturasi

Ilova qatlamlarga bo'lingan: har bir qatlamning o'z vazifasi bor va ular Service Container orqali bog'lanadi.

Laravel ilova app/ · routes/ · config/

Bitta Laravel loyihasi: kod, marshrutlar, sozlamalar va resurslar.

HTTP qatlami kirish eshigi

Request'ni qabul qiladi, tekshiradi va kerakli joyga yo'naltiradi.

  • Router routes/web.php
  • Middleware app/Http/Middleware
  • Form Request validatsiya

Ilova logikasi nima qilish kerak

Biznes qoidalari va jarayonlar shu yerda.

  • Controllers app/Http/Controllers
  • Services app/Services
  • Jobs · Events fon vazifalar

Ma'lumot qatlami saqlash

Database bilan ishlash va jadvallar tuzilmasi.

  • Eloquent Models app/Models
  • Query Builder DB::table()
  • Migrations database/migrations

Taqdimot javob

Natijani foydalanuvchiga qanday ko'rsatish.

  • Blade views resources/views
  • API Resources JSON

Asos foundation

Hammasini bog'lab turuvchi poydevor.

  • Service Container app()
  • Service Providers bootstrap/providers.php
  • Config · .env config/

04 Asosiy qismlar

Asosiy komponentlar

  • Router

    URL va HTTP method'ni Controller metodiga bog'laydi. Marshrutlar routes/web.php va routes/api.php fayllarida yoziladi.

  • Middleware

    Request va response atrofidagi qatlam: autentifikatsiya, CSRF, til yoki limitlarni tekshiradi.

  • Controller

    Request'ni qabul qiladi, kerakli xizmatlarni chaqiradi va javob qaytaradi.

  • Eloquent

    ORM: har bir jadval bitta Model klassi, har bir qator esa obyekt sifatida ko'rinadi.

  • Blade

    Shablon tizimi: HTML ichida @if, @foreach va komponentlardan foydalanish imkonini beradi.

  • Service Container

    Klasslarni yaratadi va bog'liqliklarni avtomatik uzatadi (dependency injection).

  • Artisan

    Buyruqlar qatori vositasi: fayl yaratish, migratsiya, navbat va keshni boshqarish.

  • Queue

    Sekin ishlarni (email, hisobot) fon rejimiga o'tkazadi, foydalanuvchi kutib qolmaydi.

05 Vizual misollar

Ko'rib tushunamiz

Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.

Jarayon

MVC: har bir qatlam o'z ishini qiladi

Model ma'lumotni, View ko'rinishni, Controller esa ular orasidagi bog'lanishni boshqaradi.

  1. Route GET /posts Qaysi Controller ishlashini belgilaydi.
  2. Controller PostController So'rovni boshqaradi, Model'dan ma'lumot so'raydi.
  3. Model Post::latest() Database bilan gaplashadi va obyekt qaytaradi.
  4. View posts/index.blade.php Ma'lumotni HTML'ga aylantiradi.
  5. Response 200 OK Tayyor sahifa Browser'ga yuboriladi.

Model hech qachon HTML yozmaydi, View esa hech qachon SQL yozmaydi.

Ketma-ketlik

Middleware piyoz kabi ishlaydi

Request middleware qatlamlaridan ichkariga kiradi, javob esa xuddi shu qatlamlardan teskari tartibda chiqadi.

  1. Browser dan auth middlewarega: GET /dashboard So'rov avval middleware'ga keladi.
  2. auth middleware dan Controllerga: $next($request) Foydalanuvchi tizimga kirgan: so'rov keyingi qatlamga uzatiladi.
  3. Controller dan Databasega: SELECT ... FROM orders Controller kerakli ma'lumotni so'raydi.
  4. Database dan Controllerga: 12 rows Database natijani qaytaradi.
  5. Controller dan auth middlewarega: Response 200 Javob middleware orqali qaytadi: bu yerda header qo'shish yoki log yozish mumkin.
  6. auth middleware dan Browserga: HTML Tayyor sahifa foydalanuvchiga yetib boradi.
6 ta xabar
Jadvallar va bog'lanish

Eloquent bog'lanishi: User hasMany Post

posts.user_id ustuni users.id ga ishora qiladi. $user->posts aynan shu bog'lanish orqali ishlaydi.

users

id PK BIGINT name VARCHAR role VARCHAR
1 Ali admin
2 Vali user
3 Gulnora user

posts

id PK BIGINT user_id FK BIGINT title VARCHAR
10 1 Laravel'da queue
11 3 Eloquent sirlari
12 1 Middleware nima?
13 2 Blade komponentlar
  • posts.user_id ustuni ishora qiladi: users.id N : 1

Qator ustiga olib boring: bog'langan qatorlar yonadi.

Terminal

Artisan bilan ishlash

Laravel'dagi ko'p ishlar bitta buyruq bilan bajariladi: fayl yaratish, jadval qurish, marshrutlarni ko'rish.

php artisan make:model Post -mf

INFO Model [app/Models/Post.php] created successfully.

INFO Factory [database/factories/PostFactory.php] created successfully.

INFO Migration [database/migrations/2026_01_10_120000_create_posts_table.php] created successfully.

php artisan migrate

INFO Running migrations.

2026_01_10_120000_create_posts_table ........ 18.42ms DONE

php artisan route:list --path=users

GET|HEAD users ......... users.index › UserController@index

GET|HEAD users/{user} users.show › UserController@show

php artisan queue:work

INFO Processing jobs from the [default] queue.

App\Jobs\SendWelcomeEmail ........ 120.31ms DONE

06 Interaktiv simulyatsiya

Jarayonni o'zingiz boshqaring

«Request yuborish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.

0 / 14
  1. Browser GET /users Foydalanuvchi manzilni ochadi. Browser HTTP so'rovini yig'adi: method, URL, header'lar va cookie.
  2. DNS example.uz → IP Domen nomini server IP manziliga aylantiradi. Javob keshda bo'lsa, bu bosqich bir zumda o'tadi.
  3. Nginx :443 → php-fpm Web server. Incoming HTTP request'ni qabul qiladi, statik fayllarni o'zi beradi, PHP so'rovlarini esa PHP-FPM tomon yo'naltiradi.
  4. PHP-FPM worker #3 PHP jarayonlar hovuzi. Bo'sh worker so'rovni oladi va public/index.php faylini ishga tushiradi.
  5. Laravel index.php · Kernel Ilova yuklanadi: autoload, Service Container, Service Provider'lar va konfiguratsiya. So'ng request HTTP Kernel'ga beriladi.
  6. Middleware auth, csrf Request asosiy logikaga yetishidan oldin tekshiruvlardan o'tadi: sessiya, CSRF token, autentifikatsiya. Shart bajarilmasa, so'rov shu yerda to'xtaydi.
  7. Router /users → index URL va HTTP method'ni marshrutlar ro'yxati bilan solishtiradi va mos Controller metodini topadi.
  8. Controller UserController@index So'rovni boshqaradi: kerakli Service'ni chaqiradi, natijani View yoki JSON'ga beradi. Controller yupqa bo'lgani ma'qul.
  9. Service UserService Biznes logika shu yerda: qoidalar, hisob-kitoblar, bir nechta modelni birlashtirish.
  10. Model User::query() Eloquent model PHP kodini SQL so'roviga aylantiradi va natijani obyektlarga o'raydi.
  11. Database SELECT * FROM users MySQL, MariaDB yoki PostgreSQL so'rovni bajaradi va qatorlarni qaytaradi.
  12. Response 200 OK · HTML Natija Blade view yoki JSON'ga aylanadi, HTTP status va header'lar qo'shiladi, javob Browser'ga qaytadi.
Tayyor

«Request yuborish» tugmasini bosing

Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.

  • Mijoz
  • Tarmoq
  • Server
  • Runtime
  • Tekshiruv
  • Logika
  • Servis
  • Ma'lumot
  • Natija
  • so'rov
  • javob

07 Laboratoriya

Chuqur simulyator: request'ni o'zingiz boshqaring

Istalgan qatlam ustiga boring: vazifasi, kodi va ichki ko'rinishi ochiladi. Qatlamni bosing, request shu yerga keladi. Xato stsenariylarini ham sinab ko'ring: 401, 404 va 500.

GET/users/42
Tayyor

Qatlamni tanlang yoki
Qatlam inspektori
laravel—

                
HTTP REQUEST
GET /users/42
Laboratoriya
0 / 15

Klaviatura: ← → bosqichlar, bo'sh joy (Space) — to'xtatish / davom ettirish.

08 Kod va oqim

Kod va oqim: bitta sahifa qanday quriladi

Chapda kod, o'ngda diagramma. Har bir qadamda kodning qaysi qatori ishlayotgani va request diagrammaning qayerida turgani bir vaqtda ko'rinadi.

routes/web.php · UserController.phpphp
// routes/web.phpRoute::get('/users', [UserController::class, 'index'])    ->middleware('auth'); // app/Http/Controllers/UserController.phpclass UserController extends Controller{    public function index(UserService $users)    {        return view('users.index', [            'users' => $users->active(),        ]);    }} // app/Services/UserService.phppublic function active(): Collection{    return User::where('active', true)->latest()->get();}
  1. GET /users routes/web.php Marshrut: URL va Controller metodi bog'lanadi.
  2. auth middleware Faqat tizimga kirgan foydalanuvchi o'tadi.
  3. Controller UserController@index So'rovni boshqaradi.
  4. Service UserService::active Biznes qoidasi: faqat faol foydalanuvchilar.
  5. Eloquent User::where() SQL so'rovi quriladi va bajariladi.
  6. View users.index Blade shablon HTML'ga aylanadi.

09 Mavzular

Laravel mavzulari

35 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.

Asoslar 14

Laravel nima? Request → Laravel → Response

PHP'dagi to'liq web framework: marshrutlash, database, autentifikatsiya, navbat va testlash uchun tayyor vositalar to'plami. Siz infratuzilma emas, mahsulot logikasini yozasiz.

MVC nima? Controller → Model → View

Model ma'lumot bilan, View ko'rinish bilan, Controller esa ular orasidagi boshqaruv bilan shug'ullanadi. Har bir qism alohida o'zgartiriladi va test qilinadi.

Laravel arxitekturasi index.php → Container → Kernel → Router

Ilova public/index.php dan boshlanadi, Service Container hamma klasslarni bog'laydi, HTTP Kernel esa request'ni middleware va router orqali o'tkazadi.

Request / Response Request → Kernel → Response

Har bir HTTP so'rov Illuminate\Http\Request obyektiga aylanadi, har bir javob esa Response obyekti. Ular orqali header, cookie, fayl va JSON bilan ishlanadi.

$request->input('email'); return response()->json($data, 201);
Routing GET /users → Router → UserController@index

Marshrut URL va HTTP method'ni kodga bog'laydi. Parametrlar ({user}), nomlar va guruhlar bilan marshrutlarni tartibli saqlash mumkin.

Route::get('/users/{user}', [UserController::class, 'show'])->name('users.show');
Controllers Router → Controller → Service

Bog'liq request'larni bitta klassga yig'adi. Yaxshi Controller qisqa bo'ladi: validatsiya, Service chaqiruvi va javob.

php artisan make:controller UserController --resource
Middleware Request → auth → throttle → Controller

Request Controller'ga yetishidan oldin va javob qaytayotganda ishlaydigan filtr. auth, throttle, verified kabi tayyorlari bor.

Route::middleware(['auth', 'throttle:60,1'])->group(...);
Views Controller → view() → HTML

Foydalanuvchiga ko'rinadigan HTML shablonlar resources/views papkasida saqlanadi. Controller ularga ma'lumot uzatadi.

return view('users.index', ['users' => $users]);
Blade Blade → PHP kod → HTML

Laravel shablon tili. {{ }} qiymatni avtomatik escape qiladi (XSS'dan himoya), @foreach, @if va komponentlar HTML'ni toza saqlaydi.

@foreach ($users as $user) <li>{{ $user->name }}</li> @endforeach
Models User → users jadvali

Har bir jadval uchun bitta Model klassi. Model qaysi ustunlarni to'ldirish mumkinligini, bog'lanishlarni va formatlarni belgilaydi.

class User extends Model { protected $fillable = ['name', 'email']; }
Eloquent User::where() → SQL → Collection

ORM: PHP metodlari zanjiri SQL so'roviga aylanadi. with() bilan bog'liq ma'lumotlarni oldindan yuklab, N+1 muammosidan qochiladi.

User::with('posts')->where('active', true)->get();
Migrations Migration → artisan migrate → Jadval

Jadval tuzilmasini kod sifatida yozish. Har bir o'zgarish versiyalanadi va jamoadagi har bir kompyuterda bir xil qayta quriladi.

Schema::create('posts', fn (Blueprint $t) => $t->id());
Seeders Seeder → db:seed → Qatorlar

Database'ni boshlang'ich yoki test ma'lumotlari bilan to'ldiradi: rollar, sozlamalar, demo foydalanuvchilar.

php artisan db:seed --class=RoleSeeder
Factories Factory → Faker → Model

Test va demo uchun soxta, lekin real ko'rinadigan modellar yaratadi. Testlarda ma'lumotni qo'lda yozish shart emas.

User::factory()->count(10)->create();

Chuqurroq 21

Service Container Interfeys → Container → Obyekt

Laravel'ning yuragi: klasslarni yaratadi va ularning bog'liqliklarini avtomatik uzatadi. Interfeysni aniq implementatsiyaga bog'lash ham shu yerda.

$this->app->bind(PaymentGateway::class, StripeGateway::class);
Service Providers Provider → register → boot

Ilova ishga tushganda xizmatlarni ro'yxatdan o'tkazadigan va sozlaydigan joy. register() bog'laydi, boot() sozlaydi.

Facades Cache::get() → Facade → Container → CacheManager

Container ichidagi xizmatga qisqa statik ko'rinishdagi kirish: Cache::get() aslida container'dan cache obyektini olib, uning metodini chaqiradi.

Cache::remember('stats', 600, fn () => Stats::build());
Events Kod → Event → Listener'lar

Tizimda nimadir sodir bo'lganini e'lon qiladi (masalan, OrderShipped). Kod bir-biriga qattiq bog'lanmaydi.

OrderShipped::dispatch($order);
Listeners OrderShipped → SendEmail → UpdateStats

Event'ga javob beradigan klasslar: email yuborish, log yozish, statistika yangilash. Bitta event'ga bir nechta listener ulanadi.

Jobs Controller → dispatch() → Job

Alohida bajariladigan vazifa klassi. Navbatga qo'yilsa, foydalanuvchi javobni darhol oladi, ish esa fonda bajariladi.

GenerateReport::dispatch($user)->onQueue('reports');
Queues Job → Redis → Worker → Bajarildi

Job'lar Redis yoki database'dagi navbatda saqlanadi, queue:work worker'i ularni birma-bir oladi va bajaradi. Xato bo'lsa qayta urinadi.

php artisan queue:work --tries=3
Scheduler cron → schedule:run → Vazifa

Cron jadvalini kod ichida yozish: serverda bitta cron yozuvi, qolgan hamma jadval routes/console.php da.

Schedule::command('backup:run')->dailyAt('02:00');
Cache So'rov → Cache → Database

Og'ir hisob-kitob yoki so'rov natijasini vaqtincha saqlab, keyingi so'rovlarda tez qaytaradi.

Cache::remember('users.count', 3600, fn () => User::count());
Redis Laravel → Redis → RAM

Xotirada ishlaydigan tezkor kalit-qiymat ombori. Laravel uni cache, sessiya, navbat va broadcasting uchun ishlatadi.

Authentication Login forma → Auth::attempt → Sessiya

Foydalanuvchi kimligini aniqlash: login, parol tekshiruvi va sessiya. Starter kit'lar tayyor sahifalarni beradi.

Auth::attempt(['email' => $email, 'password' => $password]);
Authorization User → Gate / Policy → Ruxsat

Foydalanuvchi nima qila olishini tekshirish. Autentifikatsiya "kimsan?" deb so'raydi, avtorizatsiya "bunga ruxsating bormi?" deb.

Policies PostPolicy → update() → 403 / OK

Bitta model uchun ruxsat qoidalari klassi: update, delete, view metodlari true yoki false qaytaradi.

$this->authorize('update', $post);
Gates Gate::allows → Closure → true / false

Modelga bog'lanmagan oddiy ruxsatlar uchun closure: masalan, admin panelga kirish.

Gate::define('admin', fn (User $user) => $user->is_admin);
API GET /api/users → Resource → JSON

routes/api.php dagi marshrutlar JSON qaytaradi. API Resource'lar modelni javob formatiga aylantiradi.

return UserResource::collection(User::paginate());
Sanctum Token → auth:sanctum → Controller

SPA va mobil ilovalar uchun yengil token autentifikatsiyasi. Har bir so'rov Authorization: Bearer header'i bilan keladi.

$token = $user->createToken('mobile')->plainTextToken;
Validation Input → Qoidalar → 422 / OK

Kiruvchi ma'lumotni qoidalar bilan tekshirish. Xato bo'lsa, Laravel avtomatik ravishda xatolar bilan orqaga qaytaradi yoki 422 JSON beradi.

$request->validate(['email' => 'required|email|unique:users']);
File Storage Upload → Storage → Disk / S3

Bitta API bilan lokal disk, S3 yoki boshqa omborga fayl yozish. Kod o'zgarmaydi, faqat disk sozlamasi almashadi.

$path = $request->file('avatar')->store('avatars', 'public');
Notifications Notification → mail → database

Bitta xabarni bir nechta kanal orqali yuborish: email, SMS, Telegram, database.

$user->notify(new InvoicePaid($invoice));
Mail Mailable → Queue → SMTP

Mailable klasslar bilan email yasash: mavzu, Blade shablon va ilovalar. Navbat orqali yuborish sahifani sekinlashtirmaydi.

Mail::to($user)->queue(new WelcomeMail($user));
Broadcasting Event → Reverb → WebSocket → Browser

Server'dagi event'ni WebSocket orqali Browser'ga real vaqtda yetkazish: chat, bildirishnoma, jonli statistika.

10 Amaliyot

Xatolardan qoching, to'g'risini qiling

Keng tarqalgan xatolar

  • Semiz Controller

    Hamma logika Controller ichida: validatsiya, hisob-kitob, email, SQL. Kod qayta ishlatilmaydi va test qilish qiyinlashadi.

    Validatsiyani Form Request'ga, biznes logikani Service yoki Action klassga, sekin ishlarni Job'ga chiqaring.

  • N+1 so'rov muammosi

    Sikl ichida $post->user chaqirilsa, har bir post uchun alohida SQL ketadi: 100 post — 101 so'rov.

    Bog'lanishlarni oldindan yuklang: Post::with('user')->get(). Lokal muhitda Model::preventLazyLoading() ni yoqing.

  • Mass assignment himoyasiz

    User::create($request->all()) foydalanuvchiga is_admin kabi maydonlarni ham yuborish imkonini beradi.

    $fillable ni aniq belgilang va faqat $request->validated() ma'lumotini uzating.

  • .env ni kodda o'qish

    env('APP_KEY') config cache yoqilganda null qaytaradi va production'da kutilmagan xatolar paydo bo'ladi.

    env() ni faqat config/ fayllarida ishlating, kodda esa config('app.key') dan foydalaning.

  • Sekin ishni request ichida bajarish

    Email yuborish yoki PDF yasash foydalanuvchini bir necha soniya kuttiradi, timeout xavfi paydo bo'ladi.

    Bunday ishlarni Job'ga aylantirib navbatga qo'ying va queue:work worker'ini ishga tushiring.

Eng yaxshi amaliyotlar

  1. Yupqa Controller

    Controller faqat request'ni qabul qilib, Service'ni chaqirib, javob qaytarsin. Logika qayta ishlatiladigan klasslarda yashaydi.

  2. Form Request bilan validatsiya

    Qoidalar va ruxsatlarni alohida klassga chiqaring: Controller toza qoladi, qoidalar bir joyda saqlanadi.

  3. Eager loading

    Ro'yxat chiqarishda with() dan foydalaning va so'rovlar sonini Debugbar yoki Telescope bilan kuzating.

  4. Production keshlari

    Deploy paytida config:cache, route:cache va view:cache buyruqlarini ishga tushiring: ilova sezilarli tezlashadi.

  5. Feature testlar

    Muhim yo'llarni (login, checkout) HTTP darajasida test qiling: $this->post('/login')->assertRedirect().

11 Mini test

O'zingizni sinab ko'ring

5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.

1/5Laravel'da HTTP request Controller'ga yetishidan oldin qaysi qatlamdan o'tadi?
2/5Post::with('user')->get() nima uchun kerak?
3/5Laravel ilovasi serverda qaysi fayldan ishga tushadi?
4/5Foydalanuvchiga 30 soniyalik hisobotni kuttirmaslik uchun nima qilinadi?
5/5Autentifikatsiya va avtorizatsiyaning farqi nimada?

Atamalar lug'ati

Request
Browser'dan serverga kelgan HTTP so'rov. Laravel'da u method, URL, header, cookie va kiritilgan ma'lumotni saqlovchi obyekt.
Response
Server qaytaradigan javob: status kodi (200, 404...), header'lar va tana (HTML yoki JSON).
Router
URL va HTTP method'ni tegishli Controller metodiga bog'lovchi komponent.
Middleware
Request ilovaning asosiy logikasiga yetib borishidan oldin yoki javob qaytgandan keyin ishlaydigan qatlam.
Controller
Bog'liq request'larni boshqaradigan klass: ma'lumot so'raydi va javob qaytaradi.
Eloquent
Laravel ORM'i: jadvallar Model klasslari, qatorlar esa obyektlar ko'rinishida ishlatiladi.
Blade
Laravel shablon tili: HTML ichida xavfsiz chiqarish, sikl, shart va komponentlar.
Service Container
Klasslarni yaratib, ularga kerakli bog'liqliklarni avtomatik uzatuvchi Laravel mexanizmi.
Service Provider
Ilova ishga tushganda xizmatlarni ro'yxatdan o'tkazuvchi va sozlovchi klass.
Facade
Container ichidagi xizmatga statik sintaksis orqali qisqa kirish (Cache::get(), Route::get()).
Migration
Database jadvallari tuzilmasini versiyalanadigan PHP kodi sifatida yozish usuli.
Queue
Sekin vazifalarni keyinroq, fon rejimida bajarish uchun saqlovchi navbat.
PHP-FPM
PHP so'rovlarini bajaruvchi jarayonlar hovuzi. Web server unga FastCGI orqali ulanadi.
Artisan
Laravel buyruqlar qatori vositasi: php artisan make:model, migrate, queue:work.

Keyingi qadam: bog'liq texnologiyalar