PHP
.php fayl qanday qilib opcode'ga, so'ng tayyor HTML javobga aylanishini bosqichma-bosqich ko'ring.
Backend · PHP framework
Bitta HTTP request Browser'dan chiqib, Laravel'ning har bir qatlamidan o'tib, javob bo'lib qaytishini jonli kuzating. O'qing, ko'ring, bosing va sinab ko'ring.
GET /users Foydalanuvchi manzilni ochadi. Browser HTTP so'rovini yig'adi: method, URL, header'lar va cookie.
example.uz → IP Domen nomini server IP manziliga aylantiradi. Javob keshda bo'lsa, bu bosqich bir zumda o'tadi.
:443 → php-fpm Web server. Incoming HTTP request'ni qabul qiladi, statik fayllarni o'zi beradi, PHP so'rovlarini esa PHP-FPM tomon yo'naltiradi.
worker #3 PHP jarayonlar hovuzi. Bo'sh worker so'rovni oladi va public/index.php faylini ishga tushiradi.
index.php · Kernel Ilova yuklanadi: autoload, Service Container, Service Provider'lar va konfiguratsiya. So'ng request HTTP Kernel'ga beriladi.
auth, csrf Request asosiy logikaga yetishidan oldin tekshiruvlardan o'tadi: sessiya, CSRF token, autentifikatsiya. Shart bajarilmasa, so'rov shu yerda to'xtaydi.
/users → index URL va HTTP method'ni marshrutlar ro'yxati bilan solishtiradi va mos Controller metodini topadi.
UserController@index So'rovni boshqaradi: kerakli Service'ni chaqiradi, natijani View yoki JSON'ga beradi. Controller yupqa bo'lgani ma'qul.
UserService Biznes logika shu yerda: qoidalar, hisob-kitoblar, bir nechta modelni birlashtirish.
User::query() Eloquent model PHP kodini SQL so'roviga aylantiradi va natijani obyektlarga o'raydi.
SELECT * FROM users MySQL, MariaDB yoki PostgreSQL so'rovni bajaradi va qatorlarni qaytaradi.
200 OK · HTML Natija Blade view yoki JSON'ga aylanadi, HTTP status va header'lar qo'shiladi, javob Browser'ga qaytadi.
01 Kirish
Laravel — PHP'da yozilgan ochiq kodli web framework. U har bir loyihada qayta-qayta yoziladigan ishlarni tayyor holda beradi: Router, Middleware, ma'lumotlar bazasi bilan ishlash (Eloquent), autentifikatsiya, navbatlar va kesh.
Laravel'ning asosiy vazifasi oddiy: kelgan Request'ni qabul qilish, uni to'g'ri kodga yo'naltirish va natijani Response sifatida qaytarish. Qolgan hamma narsa shu yo'lni xavfsiz, tez va qulay qilish uchun xizmat qiladi.
Framework MVC g'oyasiga tayanadi: ma'lumot (Model), ko'rinish (View) va ularni bog'lovchi logika (Controller) alohida joylarda yashaydi. Shuning uchun katta loyihada ham kodni topish va o'zgartirish oson.
Hayotiy o'xshatish
Laravel'ni restoran oshxonasi deb tasavvur qiling: ofitsiant (Router) buyurtmani to'g'ri oshpazga beradi, qo'riqchi (Middleware) kirishni tekshiradi, oshpaz (Controller) taomni tayyorlaydi, ombor (Database) esa mahsulotlarni saqlaydi.
02 Qanday ishlaydi
Pastga aylantiring: har bir sahnada request bir qatlam chuqurroq kiradi, so'ng javob bo'lib orqaga qaytadi.
Foydalanuvchi /users sahifasini ochdi. Browser GET /users so'rovini, cookie va Accept header'larini bitta paketga yig'adi.
Domen nomi IP manzilga aylanadi. Endi Browser qaysi serverga ulanishni biladi.
Web server 443-portda kutib turgan edi. Bu PHP so'rovi bo'lgani uchun Nginx uni FastCGI orqali PHP-FPM'ga uzatadi.
Hovuzdagi bo'sh PHP jarayoni so'rovni oladi va public/index.php faylini ishga tushiradi.
Composer autoload, Service Container va Service Provider'lar yuklanadi. Request obyekti yaratilib, HTTP Kernel'ga beriladi.
Request Middleware zanjiridan o'tadi: sessiya ochiladi, CSRF va auth tekshiriladi. Foydalanuvchi tizimga kirmagan bo'lsa, shu yerning o'zida login sahifasiga qaytariladi.
Router GET /users ni marshrutlar ro'yxatidan topadi va UserController@index metodini tanlaydi.
Controller metodi chaqiriladi. Laravel kerakli bog'liqliklarni (masalan, UserService) avtomatik uzatadi.
Faqat faol foydalanuvchilar kerak: bu qoida Controller'da emas, Service'da yashaydi.
User::where('active', true)->get() chaqiruvini Eloquent tayyor SQL so'roviga aylantiradi.
Database so'rovni bajaradi, index yordamida qatorlarni topadi va Laravel'ga qaytaradi.
Har bir qator User modeliga o'raladi. Endi ular bilan oddiy PHP obyekti kabi ishlash mumkin.
Controller natijani Blade view'ga beradi. HTML tayyor bo'ladi, 200 OK status va header'lar qo'shiladi.
Javob Middleware, PHP-FPM va Nginx orqali qaytadi. Browser HTML'ni o'qiydi va foydalanuvchiga ro'yxatni ko'rsatadi.
03 Arxitektura
Ilova qatlamlarga bo'lingan: har bir qatlamning o'z vazifasi bor va ular Service Container orqali bog'lanadi.
Laravel ilova app/ · routes/ · config/
Bitta Laravel loyihasi: kod, marshrutlar, sozlamalar va resurslar.
HTTP qatlami kirish eshigi
Request'ni qabul qiladi, tekshiradi va kerakli joyga yo'naltiradi.
routes/web.php app/Http/Middleware validatsiya Ilova logikasi nima qilish kerak
Biznes qoidalari va jarayonlar shu yerda.
app/Http/Controllers app/Services fon vazifalar Ma'lumot qatlami saqlash
Database bilan ishlash va jadvallar tuzilmasi.
app/Models DB::table() database/migrations Taqdimot javob
Natijani foydalanuvchiga qanday ko'rsatish.
resources/views JSON Asos foundation
Hammasini bog'lab turuvchi poydevor.
app() bootstrap/providers.php config/ 04 Asosiy qismlar
URL va HTTP method'ni Controller metodiga bog'laydi. Marshrutlar routes/web.php va routes/api.php fayllarida yoziladi.
Request va response atrofidagi qatlam: autentifikatsiya, CSRF, til yoki limitlarni tekshiradi.
Request'ni qabul qiladi, kerakli xizmatlarni chaqiradi va javob qaytaradi.
ORM: har bir jadval bitta Model klassi, har bir qator esa obyekt sifatida ko'rinadi.
Shablon tizimi: HTML ichida @if, @foreach va komponentlardan foydalanish imkonini beradi.
Klasslarni yaratadi va bog'liqliklarni avtomatik uzatadi (dependency injection).
Buyruqlar qatori vositasi: fayl yaratish, migratsiya, navbat va keshni boshqarish.
Sekin ishlarni (email, hisobot) fon rejimiga o'tkazadi, foydalanuvchi kutib qolmaydi.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
Model ma'lumotni, View ko'rinishni, Controller esa ular orasidagi bog'lanishni boshqaradi.
GET /posts Qaysi Controller ishlashini belgilaydi. PostController So'rovni boshqaradi, Model'dan ma'lumot so'raydi. Post::latest() Database bilan gaplashadi va obyekt qaytaradi. posts/index.blade.php Ma'lumotni HTML'ga aylantiradi. 200 OK Tayyor sahifa Browser'ga yuboriladi. Model hech qachon HTML yozmaydi, View esa hech qachon SQL yozmaydi.
Request middleware qatlamlaridan ichkariga kiradi, javob esa xuddi shu qatlamlardan teskari tartibda chiqadi.
GET /dashboard
So'rov avval middleware'ga keladi. $next($request)
Foydalanuvchi tizimga kirgan: so'rov keyingi qatlamga uzatiladi. SELECT ... FROM orders
Controller kerakli ma'lumotni so'raydi. 12 rows
Database natijani qaytaradi. Response 200
Javob middleware orqali qaytadi: bu yerda header qo'shish yoki log yozish mumkin. HTML
Tayyor sahifa foydalanuvchiga yetib boradi. posts.user_id ustuni users.id ga ishora qiladi. $user->posts aynan shu bog'lanish orqali ishlaydi.
users
| id PK BIGINT | name VARCHAR | role VARCHAR |
|---|---|---|
| 1 | Ali | admin |
| 2 | Vali | user |
| 3 | Gulnora | user |
posts
| id PK BIGINT | user_id FK BIGINT | title VARCHAR |
|---|---|---|
| 10 | 1 | Laravel'da queue |
| 11 | 3 | Eloquent sirlari |
| 12 | 1 | Middleware nima? |
| 13 | 2 | Blade komponentlar |
posts.user_id ustuni ishora qiladi: users.id N : 1Qator ustiga olib boring: bog'langan qatorlar yonadi.
Laravel'dagi ko'p ishlar bitta buyruq bilan bajariladi: fayl yaratish, jadval qurish, marshrutlarni ko'rish.
php artisan make:model Post -mf
INFO Model [app/Models/Post.php] created successfully.
INFO Factory [database/factories/PostFactory.php] created successfully.
INFO Migration [database/migrations/2026_01_10_120000_create_posts_table.php] created successfully.
php artisan migrate
INFO Running migrations.
2026_01_10_120000_create_posts_table ........ 18.42ms DONE
php artisan route:list --path=users
GET|HEAD users ......... users.index › UserController@index
GET|HEAD users/{user} users.show › UserController@show
php artisan queue:work
INFO Processing jobs from the [default] queue.
App\Jobs\SendWelcomeEmail ........ 120.31ms DONE
06 Interaktiv simulyatsiya
«Request yuborish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
GET /users Foydalanuvchi manzilni ochadi. Browser HTTP so'rovini yig'adi: method, URL, header'lar va cookie.
example.uz → IP Domen nomini server IP manziliga aylantiradi. Javob keshda bo'lsa, bu bosqich bir zumda o'tadi.
:443 → php-fpm Web server. Incoming HTTP request'ni qabul qiladi, statik fayllarni o'zi beradi, PHP so'rovlarini esa PHP-FPM tomon yo'naltiradi.
worker #3 PHP jarayonlar hovuzi. Bo'sh worker so'rovni oladi va public/index.php faylini ishga tushiradi.
index.php · Kernel Ilova yuklanadi: autoload, Service Container, Service Provider'lar va konfiguratsiya. So'ng request HTTP Kernel'ga beriladi.
auth, csrf Request asosiy logikaga yetishidan oldin tekshiruvlardan o'tadi: sessiya, CSRF token, autentifikatsiya. Shart bajarilmasa, so'rov shu yerda to'xtaydi.
/users → index URL va HTTP method'ni marshrutlar ro'yxati bilan solishtiradi va mos Controller metodini topadi.
UserController@index So'rovni boshqaradi: kerakli Service'ni chaqiradi, natijani View yoki JSON'ga beradi. Controller yupqa bo'lgani ma'qul.
UserService Biznes logika shu yerda: qoidalar, hisob-kitoblar, bir nechta modelni birlashtirish.
User::query() Eloquent model PHP kodini SQL so'roviga aylantiradi va natijani obyektlarga o'raydi.
SELECT * FROM users MySQL, MariaDB yoki PostgreSQL so'rovni bajaradi va qatorlarni qaytaradi.
200 OK · HTML Natija Blade view yoki JSON'ga aylanadi, HTTP status va header'lar qo'shiladi, javob Browser'ga qaytadi.
«Request yuborish» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Laboratoriya
Istalgan qatlam ustiga boring: vazifasi, kodi va ichki ko'rinishi ochiladi. Qatlamni bosing, request shu yerga keladi. Xato stsenariylarini ham sinab ko'ring: 401, 404 va 500.
Klaviatura: ← → bosqichlar, bo'sh joy (Space) — to'xtatish / davom ettirish.
08 Kod va oqim
Chapda kod, o'ngda diagramma. Har bir qadamda kodning qaysi qatori ishlayotgani va request diagrammaning qayerida turgani bir vaqtda ko'rinadi.
// routes/web.phpRoute::get('/users', [UserController::class, 'index']) ->middleware('auth'); // app/Http/Controllers/UserController.phpclass UserController extends Controller{ public function index(UserService $users) { return view('users.index', [ 'users' => $users->active(), ]); }} // app/Services/UserService.phppublic function active(): Collection{ return User::where('active', true)->latest()->get();}
routes/web.php Marshrut: URL va Controller metodi bog'lanadi.
middleware Faqat tizimga kirgan foydalanuvchi o'tadi.
UserController@index So'rovni boshqaradi.
UserService::active Biznes qoidasi: faqat faol foydalanuvchilar.
User::where() SQL so'rovi quriladi va bajariladi.
users.index Blade shablon HTML'ga aylanadi.
09 Mavzular
35 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
PHP'dagi to'liq web framework: marshrutlash, database, autentifikatsiya, navbat va testlash uchun tayyor vositalar to'plami. Siz infratuzilma emas, mahsulot logikasini yozasiz.
Model ma'lumot bilan, View ko'rinish bilan, Controller esa ular orasidagi boshqaruv bilan shug'ullanadi. Har bir qism alohida o'zgartiriladi va test qilinadi.
Ilova public/index.php dan boshlanadi, Service Container hamma klasslarni bog'laydi, HTTP Kernel esa request'ni middleware va router orqali o'tkazadi.
Har bir HTTP so'rov Illuminate\Http\Request obyektiga aylanadi, har bir javob esa Response obyekti. Ular orqali header, cookie, fayl va JSON bilan ishlanadi.
$request->input('email'); return response()->json($data, 201); Marshrut URL va HTTP method'ni kodga bog'laydi. Parametrlar ({user}), nomlar va guruhlar bilan marshrutlarni tartibli saqlash mumkin.
Route::get('/users/{user}', [UserController::class, 'show'])->name('users.show'); Bog'liq request'larni bitta klassga yig'adi. Yaxshi Controller qisqa bo'ladi: validatsiya, Service chaqiruvi va javob.
php artisan make:controller UserController --resource Request Controller'ga yetishidan oldin va javob qaytayotganda ishlaydigan filtr. auth, throttle, verified kabi tayyorlari bor.
Route::middleware(['auth', 'throttle:60,1'])->group(...); Foydalanuvchiga ko'rinadigan HTML shablonlar resources/views papkasida saqlanadi. Controller ularga ma'lumot uzatadi.
return view('users.index', ['users' => $users]); Laravel shablon tili. {{ }} qiymatni avtomatik escape qiladi (XSS'dan himoya), @foreach, @if va komponentlar HTML'ni toza saqlaydi.
@foreach ($users as $user) <li>{{ $user->name }}</li> @endforeach Har bir jadval uchun bitta Model klassi. Model qaysi ustunlarni to'ldirish mumkinligini, bog'lanishlarni va formatlarni belgilaydi.
class User extends Model { protected $fillable = ['name', 'email']; } ORM: PHP metodlari zanjiri SQL so'roviga aylanadi. with() bilan bog'liq ma'lumotlarni oldindan yuklab, N+1 muammosidan qochiladi.
User::with('posts')->where('active', true)->get(); Jadval tuzilmasini kod sifatida yozish. Har bir o'zgarish versiyalanadi va jamoadagi har bir kompyuterda bir xil qayta quriladi.
Schema::create('posts', fn (Blueprint $t) => $t->id()); Database'ni boshlang'ich yoki test ma'lumotlari bilan to'ldiradi: rollar, sozlamalar, demo foydalanuvchilar.
php artisan db:seed --class=RoleSeeder Test va demo uchun soxta, lekin real ko'rinadigan modellar yaratadi. Testlarda ma'lumotni qo'lda yozish shart emas.
User::factory()->count(10)->create(); Laravel'ning yuragi: klasslarni yaratadi va ularning bog'liqliklarini avtomatik uzatadi. Interfeysni aniq implementatsiyaga bog'lash ham shu yerda.
$this->app->bind(PaymentGateway::class, StripeGateway::class); Ilova ishga tushganda xizmatlarni ro'yxatdan o'tkazadigan va sozlaydigan joy. register() bog'laydi, boot() sozlaydi.
Container ichidagi xizmatga qisqa statik ko'rinishdagi kirish: Cache::get() aslida container'dan cache obyektini olib, uning metodini chaqiradi.
Cache::remember('stats', 600, fn () => Stats::build()); Tizimda nimadir sodir bo'lganini e'lon qiladi (masalan, OrderShipped). Kod bir-biriga qattiq bog'lanmaydi.
OrderShipped::dispatch($order); Event'ga javob beradigan klasslar: email yuborish, log yozish, statistika yangilash. Bitta event'ga bir nechta listener ulanadi.
Alohida bajariladigan vazifa klassi. Navbatga qo'yilsa, foydalanuvchi javobni darhol oladi, ish esa fonda bajariladi.
GenerateReport::dispatch($user)->onQueue('reports'); Job'lar Redis yoki database'dagi navbatda saqlanadi, queue:work worker'i ularni birma-bir oladi va bajaradi. Xato bo'lsa qayta urinadi.
php artisan queue:work --tries=3 Cron jadvalini kod ichida yozish: serverda bitta cron yozuvi, qolgan hamma jadval routes/console.php da.
Schedule::command('backup:run')->dailyAt('02:00'); Og'ir hisob-kitob yoki so'rov natijasini vaqtincha saqlab, keyingi so'rovlarda tez qaytaradi.
Cache::remember('users.count', 3600, fn () => User::count()); Xotirada ishlaydigan tezkor kalit-qiymat ombori. Laravel uni cache, sessiya, navbat va broadcasting uchun ishlatadi.
Foydalanuvchi kimligini aniqlash: login, parol tekshiruvi va sessiya. Starter kit'lar tayyor sahifalarni beradi.
Auth::attempt(['email' => $email, 'password' => $password]); Foydalanuvchi nima qila olishini tekshirish. Autentifikatsiya "kimsan?" deb so'raydi, avtorizatsiya "bunga ruxsating bormi?" deb.
Bitta model uchun ruxsat qoidalari klassi: update, delete, view metodlari true yoki false qaytaradi.
$this->authorize('update', $post); Modelga bog'lanmagan oddiy ruxsatlar uchun closure: masalan, admin panelga kirish.
Gate::define('admin', fn (User $user) => $user->is_admin); routes/api.php dagi marshrutlar JSON qaytaradi. API Resource'lar modelni javob formatiga aylantiradi.
return UserResource::collection(User::paginate()); SPA va mobil ilovalar uchun yengil token autentifikatsiyasi. Har bir so'rov Authorization: Bearer header'i bilan keladi.
$token = $user->createToken('mobile')->plainTextToken; Kiruvchi ma'lumotni qoidalar bilan tekshirish. Xato bo'lsa, Laravel avtomatik ravishda xatolar bilan orqaga qaytaradi yoki 422 JSON beradi.
$request->validate(['email' => 'required|email|unique:users']); Bitta API bilan lokal disk, S3 yoki boshqa omborga fayl yozish. Kod o'zgarmaydi, faqat disk sozlamasi almashadi.
$path = $request->file('avatar')->store('avatars', 'public'); Bitta xabarni bir nechta kanal orqali yuborish: email, SMS, Telegram, database.
$user->notify(new InvoicePaid($invoice)); Mailable klasslar bilan email yasash: mavzu, Blade shablon va ilovalar. Navbat orqali yuborish sahifani sekinlashtirmaydi.
Mail::to($user)->queue(new WelcomeMail($user)); Server'dagi event'ni WebSocket orqali Browser'ga real vaqtda yetkazish: chat, bildirishnoma, jonli statistika.
10 Amaliyot
Hamma logika Controller ichida: validatsiya, hisob-kitob, email, SQL. Kod qayta ishlatilmaydi va test qilish qiyinlashadi.
Validatsiyani Form Request'ga, biznes logikani Service yoki Action klassga, sekin ishlarni Job'ga chiqaring.
Sikl ichida $post->user chaqirilsa, har bir post uchun alohida SQL ketadi: 100 post — 101 so'rov.
Bog'lanishlarni oldindan yuklang: Post::with('user')->get(). Lokal muhitda Model::preventLazyLoading() ni yoqing.
User::create($request->all()) foydalanuvchiga is_admin kabi maydonlarni ham yuborish imkonini beradi.
$fillable ni aniq belgilang va faqat $request->validated() ma'lumotini uzating.
env('APP_KEY') config cache yoqilganda null qaytaradi va production'da kutilmagan xatolar paydo bo'ladi.
env() ni faqat config/ fayllarida ishlating, kodda esa config('app.key') dan foydalaning.
Email yuborish yoki PDF yasash foydalanuvchini bir necha soniya kuttiradi, timeout xavfi paydo bo'ladi.
Bunday ishlarni Job'ga aylantirib navbatga qo'ying va queue:work worker'ini ishga tushiring.
Controller faqat request'ni qabul qilib, Service'ni chaqirib, javob qaytarsin. Logika qayta ishlatiladigan klasslarda yashaydi.
Qoidalar va ruxsatlarni alohida klassga chiqaring: Controller toza qoladi, qoidalar bir joyda saqlanadi.
Ro'yxat chiqarishda with() dan foydalaning va so'rovlar sonini Debugbar yoki Telescope bilan kuzating.
Deploy paytida config:cache, route:cache va view:cache buyruqlarini ishga tushiring: ilova sezilarli tezlashadi.
Muhim yo'llarni (login, checkout) HTTP darajasida test qiling: $this->post('/login')->assertRedirect().
11 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.
Cache::get(), Route::get()).php artisan make:model, migrate, queue:work.