Asosiy kontentga o'tish

Backend · Tezlik

Cache qanday ishlaydi?

Bitta sahifa avval database'dan sekin quriladi, keyin keshdan bir zumda beriladi. Miss va hit'ni ketma-ket kuzating, so'ng kesh qachon eskirishini o'rganing.

  • Qiyinlik: O'rta
  • 35 daqiqa
  • 17 mavzu
  • 5 savolli test
Sizning progressingiz
0%
jonli jarayonTTL tugadi
  1. 100 so'rov 12:00:00 Bir soniya ichida kelgan ko'plab bir xil so'rovlar.
  2. Redis GET products:all Kesh ombori. Kalitning muddati hozirgina tugagan.
  3. Cache::lock products:rebuild Bir vaqtda faqat bitta jarayonga ruxsat beradigan atomar qulf.
  4. Database og'ir SELECT Qayta hisoblash uchun kerak bo'lgan asl manba.
  5. Response 100 ta 200 OK Hamma foydalanuvchiga javob.
Kurs rejasi 0%
  1. Cache nima?
  2. Qanday ishlaydi
  3. Arxitektura
  4. Komponentlar
  5. Vizual misollar
  6. Simulyatsiya
  7. Kod va oqim
  8. Mavzular
  9. Xato va amaliyot
  10. Mini test

01 Kirish

Cache nima?

Cache — qimmat natijani vaqtincha tezroq joyda saqlab, keyingi safar qayta hisoblamasdan berish. Masalan, og'ir SQL so'rovi yuzlab millisekund olsa, RAM'dagi tayyor nusxa bir necha millisekundda qaytadi.

Kesh ishlashining sababi oddiy: ko'p so'rovlar bir xil ma'lumotni so'raydi va bu ma'lumot har soniyada o'zgarmaydi. Kalit topilsa — Cache hit, topilmasa — Cache miss va ma'lumot asl manbadan olinadi.

Lekin kesh — nusxa, asl ma'lumot emas. Eng qiyin savol: nusxa qachon eskiradi? Buning uchun TTL, invalidation va lock'lar ishlatiladi.

Hayotiy o'xshatish

Kesh — kutubxonachining stoli ustidagi eng ko'p so'raladigan kitoblar. U har safar omborga tushmaydi, lekin kitobning yangi nashri chiqsa, stoldagisini almashtirishni unutmasligi kerak.

Asosiy g'oya
Natijani qayta ishlatish
Laravel API
Cache::remember()
Drayverlar
file, database, redis, memcached
Sozlama
CACHE_STORE (.env)
Asosiy xavf
Eskirgan ma'lumot

02 Qanday ishlaydi

Cache miss va cache hit: bitta sahifa ikki marta

Birinchi so'rov keshni bo'sh topadi va database'gacha boradi. Ikkinchi so'rov esa javobni to'g'ridan-to'g'ri keshdan oladi.

  1. Browser

    Birinchi tashrif

    Kesh hozircha bo'sh. Birinchi foydalanuvchi /products sahifasini ochadi.

  2. Controller

    Controller keshdan so'raydi

    Controller database'ga to'g'ridan-to'g'ri bormaydi: Cache::remember('products:all', 600, fn () => ...) chaqiriladi.

  3. Cache::remember

    Kalit qidiriladi

    Laravel avval kesh omboridan products:all kalitini so'raydi.

  4. Redis

    Cache miss

    Redis nil qaytaradi: kalit yo'q. Bu Cache miss, demak ma'lumotni asl manbadan olish kerak.

  5. Database

    Database ishlaydi

    Closure ishga tushadi va og'ir so'rov bajariladi: mahsulotlar, kategoriyalar, saralash. Bu eng sekin bosqich.

  6. Redis javob

    Natija saqlanadi

    Natija serialize qilinib, 600 soniyalik TTL bilan Redis'ga yoziladi.

  7. Response javob

    Birinchi javob sekin

    Sahifa quriladi va qaytariladi. Birinchi foydalanuvchi to'liq yo'lni kutdi.

  8. Browser

    Ikkinchi tashrif

    Bir daqiqadan keyin boshqa foydalanuvchi xuddi shu sahifani ochadi.

  9. Cache::remember

    Yana o'sha kalit

    Controller yana Cache::remember('products:all', ...) ni chaqiradi.

  10. Redis

    Cache hit

    Kalit topildi va muddati tugamagan. Bu Cache hit: qiymat RAM'dan o'qilib, obyektlarga qaytariladi, closure umuman ishlamaydi.

  11. Response javob

    Javob bir zumda

    Database'ga birorta ham so'rov ketmadi. Javob vaqti asosan sahifani chizishdan iborat.

  12. Redis

    Ma'lumot o'zgaradi

    Admin mahsulot narxini yangiladi va kod Cache::forget('products:all') ni chaqirdi. Keyingi so'rov yana miss bo'ladi va yangi ma'lumot keshga tushadi.

03 Arxitektura

Kesh qatlamlari xaritasi

Kesh bitta joy emas: so'rov yo'lining deyarli har bir qatlamida o'z keshi bor. Qanchalik foydalanuvchiga yaqin bo'lsa, shunchalik tez.

So'rov yo'li Browser → Disk

Javob qaysi qatlamda topilsa, undan pastga tushish shart emas.

Client foydalanuvchi qurilmasi

Server'ga umuman so'rov ketmasligi mumkin.

  • Browser cache Cache-Control
  • ETag · 304 If-None-Match

Tarmoq server'gacha

Javob foydalanuvchiga yaqin nuqtadan beriladi.

  • CDN edge server
  • Reverse proxy Nginx · Varnish

Ilova Laravel

Kod va natijalar keshi.

  • Application cache Cache::remember()
  • OPcache PHP bytecode
  • Config · route bootstrap/cache

Ma'lumot saqlash

Database ham o'z ichida keshlaydi.

  • Redis · Memcached RAM
  • Buffer pool InnoDB sahifalari

04 Asosiy qismlar

Asosiy tushunchalar

  • Cache::remember

    Kalit bo'lsa qiymatni qaytaradi, bo'lmasa closure'ni bajarib, natijani saqlaydi. Cache-aside'ning bir qatorli ko'rinishi.

  • TTL

    Kalitning yashash muddati. Tugagach, keyingi so'rov miss bo'ladi va qiymat yangilanadi.

  • Cache::forget

    Kalitni darhol o'chiradi. Ma'lumot o'zgarganda keshni tozalashning eng oddiy yo'li.

  • Cache::lock

    Kesh ombori orqali ishlaydigan atomar qulf. Bir xil ishni bir vaqtda faqat bitta jarayon bajaradi.

  • Cache tags

    Bog'liq kalitlarni guruhlab, birga o'chirish imkoni. Redis va Memcached drayverlarida ishlaydi.

  • Store

    Kesh qayerda saqlanishi: file, database, redis, memcached. Kod o'zgarmaydi, faqat CACHE_STORE almashadi.

  • Cache-Control

    HTTP header: browser va CDN javobni qancha vaqt saqlashi mumkinligini aytadi.

  • OPcache

    PHP fayllarining kompilyatsiya qilingan bytecode'ini xotirada saqlaydi, har so'rovda qayta tahlil qilinmaydi.

05 Vizual misollar

Ko'rib tushunamiz

Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.

Qatlamlar

Kesh qatlamlari: browser'dan diskgacha

So'rov yuqoridan pastga tushadi va birinchi topilgan qatlamda to'xtaydi. Har bir pastki qatlam tepadagisidan sekinroq.

  1. Browser cache Cache-Control: max-age

    Rasm, CSS va JS qayta yuklanmaydi, so'rov umuman ketmaydi.

  2. CDN edge server

    Statik fayllar foydalanuvchiga eng yaqin serverdan beriladi.

  3. Reverse proxy Nginx fastcgi_cache

    Tayyor HTML javob PHP ishga tushmasdan qaytariladi.

  4. Application cache Cache::remember()

    So'rov natijalari va hisob-kitoblar Redis'da saqlanadi.

  5. OPcache PHP bytecode

    PHP kodi har so'rovda qayta kompilyatsiya qilinmaydi.

  6. Buffer pool innodb_buffer_pool_size

    Database tez-tez o'qiladigan sahifalarni RAM'da ushlab turadi.

  7. Disk asl ma'lumot

    Eng sekin, lekin yagona ishonchli manba.

Ketma-ketlik

Ma'lumot o'zgarganda: invalidation

Narx yangilanganda eski nusxa o'chiriladi. Keyingi o'qish miss bo'ladi va keshga yangi qiymat tushadi.

  1. Foydalanuvchi dan Laravelga: PUT /products/42 Admin narxni o'zgartiradi.
  2. Laravel dan Databasega: UPDATE products SET price = 99000 Avval asl ma'lumot yangilanadi.
  3. Laravel dan Redis cachega: Cache::forget('product:42') Keyin eski nusxa o'chiriladi.
  4. Laravel dan Foydalanuvchiga: 200 OK O'zgarish saqlandi.
  5. Foydalanuvchi dan Laravelga: GET /products/42 Xaridor mahsulot sahifasini ochadi.
  6. Laravel dan Redis cachega: GET product:42 Kesh tekshiriladi.
  7. Redis cache dan Laravelga: (nil) Kalit o'chirilgan: miss.
  8. Laravel dan Databasega: SELECT * FROM products WHERE id = 42 Yangi narx database'dan olinadi.
  9. Laravel dan Redis cachega: SET product:42 ... EX 600 Yangi qiymat keshga yoziladi va keyingi so'rovlar hit bo'ladi.
9 ta xabar
Taqqoslash

Laravel cache drayverlari

Kod bir xil qoladi: Cache::remember() har qanday drayverda ishlaydi. Farq tezlik, server soni va imkoniyatlarda.

file database redis memcached
Qayerda storage/framework/cache cache jadvali Redis RAM Memcached RAM
Tezlik Diskka bog'liq SQL so'rov tezligida Juda tez Juda tez
Bir nechta server Yo'q, har serverda alohida Ha Ha Ha
Tags Yo'q Yo'q Ha Ha
Qo'shimcha servis Kerak emas Kerak emas Redis server Memcached server
Qachon mos Bitta server, kichik loyiha Redis yo'q, lekin bir nechta server Production: cache, sessiya, queue Faqat oddiy cache
Terminal

HTTP keshi va Laravel keshlari amalda

Browser ETag orqali faylni qayta yuklamasdan tekshiradi. Deploy paytida esa Laravel o'z konfiguratsiyasi va marshrutlarini keshlaydi.

curl -I https://example.uz/images/logo.png

HTTP/2 200

content-type: image/png

cache-control: public, max-age=86400

etag: "6720a1f4-1b2e"

curl -I -H 'If-None-Match: "6720a1f4-1b2e"' https://example.uz/images/logo.png

HTTP/2 304

cache-control: public, max-age=86400

etag: "6720a1f4-1b2e"

php artisan optimize

INFO Caching framework bootstrap, configuration, and metadata.

config ............ 18.20ms DONE

events ............. 1.04ms DONE

routes ........... 25.71ms DONE

views ........... 140.33ms DONE

php artisan cache:clear

INFO Application cache cleared successfully.

06 Interaktiv simulyatsiya

Cache stampede: 100 ta so'rov bir lahzada

Mashhur kalitning muddati tugagan zahoti hamma so'rov database'ga yugurishi mumkin. Lock buni bitta so'rovga tushiradi. «Stampede'ni boshlash» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.

0 / 8
  1. 100 so'rov 12:00:00 Bir soniya ichida kelgan ko'plab bir xil so'rovlar.
  2. Redis GET products:all Kesh ombori. Kalitning muddati hozirgina tugagan.
  3. Cache::lock products:rebuild Bir vaqtda faqat bitta jarayonga ruxsat beradigan atomar qulf.
  4. Database og'ir SELECT Qayta hisoblash uchun kerak bo'lgan asl manba.
  5. Response 100 ta 200 OK Hamma foydalanuvchiga javob.
Tayyor

«Stampede'ni boshlash» tugmasini bosing

Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.

  • Mijoz
  • Kesh
  • Tekshiruv
  • Ma'lumot
  • Natija
  • so'rov
  • javob

07 Kod va oqim

Cache-aside va invalidation kodda

Controller ro'yxatni keshdan oladi, model esa o'zgarganda keshni o'zi tozalaydi. Har bir qadamda kod va diagramma birga yonadi.

ProductController.php · Product.phpphp
// app/Http/Controllers/ProductController.phppublic function index(): View{    $products = Cache::remember('products:all', now()->addMinutes(10), function () {        return Product::with('category')->latest()->get();    });     return view('products.index', ['products' => $products]);} // app/Models/Product.phpprotected static function booted(): void{    static::saved(fn () => Cache::forget('products:all'));    static::deleted(fn () => Cache::forget('products:all'));}
  1. Controller index() So'rovni qabul qiladi va ma'lumotni keshdan so'raydi.
  2. Kalit + TTL products:all · 10 min Kesh kaliti va uning yashash muddati.
  3. Kesh ombori CACHE_STORE=redis Kalit shu yerda qidiriladi va saqlanadi.
  4. Database closure Faqat miss bo'lganda bajariladi.
  5. View products.index Ro'yxat HTML'ga aylanadi.
  6. Invalidation Cache::forget() Ma'lumot o'zgarganda eski nusxani o'chiradi.

08 Mavzular

Cache mavzulari

17 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.

Asoslar 9

Nega cache ishlaydi? Ko'p o'qish → Kam o'zgarish → Tez nusxa

Ko'p tizimlarda o'qish yozishdan ancha ko'p, va bir xil ma'lumot qayta-qayta so'raladi. Bir marta hisoblangan natijani tez xotirada saqlash database yukini keskin kamaytiradi.

Cache hit va miss So'rov → Kesh → Hit / Miss

Hit — kalit topildi, javob tez. Miss — kalit yo'q, ma'lumot asl manbadan olinadi. Hit'lar ulushi (hit ratio) kesh qanchalik foydali ekanini ko'rsatadi.

Cache-aside Kesh? → Database → Keshga yozish

Cache-aside: ilova avval keshni tekshiradi, miss bo'lsa database'dan olib, keshga yozadi. Laravel'da bu bitta Cache::remember chaqiruvi.

Cache::remember('users.count', 3600, fn () => User::count());
TTL put → TTL → Muddat tugadi

Har bir kalitga yashash muddati beriladi. Qisqa TTL — yangiroq ma'lumot, uzun TTL — kamroq database so'rovi.

Cache::put('rates', $rates, now()->addHour());
Kalit nomlash products → page:2 → lang:uz

Natijaga ta'sir qiladigan hamma narsa kalitda bo'lishi kerak: sahifa, til, filtr, foydalanuvchi. Aks holda turli so'rovlar bir-birining javobini oladi.

Cache::remember("products:page:{$page}:lang:{$locale}", 600, $callback);
Invalidation UPDATE → Cache::forget → Keyingi miss

Asl ma'lumot o'zgarganda keshdagi nusxani o'chirish yoki yangilash. TTL'ni kutmasdan to'g'ri ma'lumot ko'rsatishning yagona yo'li.

Cache::forget('products:all');
Laravel drayverlari .env → config/cache.php → Store

Kesh ombori .env dagi CACHE_STORE bilan tanlanadi. Bir nechta server bo'lsa, umumiy omborga (Redis, Memcached yoki database) ehtiyoj bor.

CACHE_STORE=redis
HTTP cache Browser → If-None-Match → 304

Cache-Control browser'ga javobni qancha saqlashni aytadi. ETag bilan browser fayl o'zgarganmi deb so'raydi va o'zgarmagan bo'lsa 304 oladi.

return response($html)->header('Cache-Control', 'public, max-age=300');
CDN Browser → CDN edge → Origin

CDN: statik fayllar va ba'zan sahifalar dunyo bo'ylab joylashgan edge server'larda keshlanadi. Foydalanuvchi eng yaqin nuqtadan javob oladi.

Chuqurroq 8

Write-through save() → Database → Cache::put

Yozishda database bilan birga kesh ham darhol yangilanadi. O'qishlar doim hit bo'ladi, lekin har yozuv ikki joyga ketadi.

$product->save(); Cache::put("product:{$product->id}", $product, 3600);
Cache stampede TTL tugadi → 100 miss → Database yuki

Mashhur kalitning muddati tugaganda hamma so'rov bir vaqtda database'ga boradi. Lock yoki eskirgan qiymatni berib turish (Cache::flexible) bu to'lqinni to'xtatadi.

Cache::flexible('stats', [300, 600], fn () => Stats::build());
Atomic lock lock() → block(5) → Ish → release

Cache::lock kesh ombori orqali qulf yaratadi. Bir xil ishni bir nechta server'dagi jarayonlar bir vaqtda bajarmaydi.

Cache::lock('report:build', 10)->block(5, fn () => $this->build());
Cache tags tags(['products']) → Kalitlar → flush()

Cache tags: bog'liq kalitlarga teg qo'yib, keyin hammasini birga o'chirish. file va database drayverlari teglarni qo'llamaydi.

Cache::tags(['products'])->flush();
Reverse proxy keshi Browser → Nginx cache → PHP-FPM

Nginx yoki Varnish tayyor HTML javobni saqlaydi va keyingi so'rovlarda PHP'ni umuman ishga tushirmaydi. Faqat hammaga bir xil sahifalar uchun mos.

fastcgi_cache_valid 200 10m;
OPcache .php fayl → Bytecode → OPcache

PHP har so'rovda fayllarni qayta tahlil qilmasligi uchun kompilyatsiya qilingan bytecode xotirada saqlanadi (OPcache). Production'da doim yoqiq bo'lishi kerak.

opcache.enable=1
config:cache va route:cache config/*.php → config:cache → bootstrap/cache

Laravel barcha config fayllarini bitta faylga, marshrutlarni esa tayyor ro'yxatga yig'adi. Har so'rovda o'nlab fayl o'qilmaydi.

php artisan config:cache && php artisan route:cache
Database buffer pool SELECT → Buffer pool → Disk

MySQL/MariaDB InnoDB tez-tez o'qiladigan jadval va index sahifalarini RAM'da ushlab turadi. Bu database'ning ichki keshi — Buffer pool.

innodb_buffer_pool_size = 4G

09 Amaliyot

Xatolardan qoching, to'g'risini qiling

Keng tarqalgan xatolar

  • Invalidatsiyani unutish

    Narx o'zgardi, lekin sayt 10 daqiqa eski narxni ko'rsatadi. Foydalanuvchi bir narxni ko'rib, boshqasini to'laydi.

    Model event yoki observer'da Cache::forget() chaqiring, yoki write-through bilan keshni yozish paytida yangilang.

  • Ommaviy update event'siz o'tadi

    Product::where('category_id', 3)->update([...]) model event'larini ishga tushirmaydi, shuning uchun saved ichidagi Cache::forget chaqirilmaydi.

    Ommaviy o'zgarishdan keyin keshni aniq tozalang yoki tegishli teg bo'yicha Cache::tags([...])->flush() qiling.

  • Foydalanuvchi ma'lumoti umumiy kalitda

    Cache::remember('dashboard', ...) birinchi kirgan foydalanuvchining ma'lumotini hammaga ko'rsatadi. Bu ma'lumot sizib chiqishi.

    Shaxsiy ma'lumot kalitiga foydalanuvchi ID'sini qo'shing: dashboard:user:{$user->id}.

  • Hamma narsani abadiy keshlash

    Cache::forever() va TTL'siz kalitlar xotirani to'ldiradi va eskirgan ma'lumot qachon tozalanishi noma'lum bo'lib qoladi.

    Har bir kalitga ma'noli TTL bering. forever faqat aniq invalidatsiya qilinadigan ma'lumot uchun.

  • Stampede'ga tayyor emaslik

    Bosh sahifadagi og'ir hisob keshining muddati tugaganda, yuzlab bir vaqtdagi so'rov database'ni bosib qo'yadi.

    Og'ir kalitlar uchun Cache::lock yoki Cache::flexible ishlating, yoki keshni scheduler orqali oldindan yangilang.

Eng yaxshi amaliyotlar

  1. Avval o'lchang

    Sekin joyni profiler yoki Telescope bilan toping, keyin keshlang. Tez so'rovni keshlash faqat murakkablik qo'shadi.

  2. TTL + invalidation birga

    Invalidation ma'lumotni darhol yangilaydi, TTL esa biror joy unutilgan bo'lsa ham eskirgan nusxa abadiy qolmasligini kafolatlaydi.

  3. Statik fayllarga uzun muddat

    Vite fayl nomiga hash qo'shadi (app-3f9a1c.js), shuning uchun ularga max-age=31536000, immutable berish xavfsiz: yangi versiya yangi nom oladi.

  4. Deploy'da framework keshlari

    Har deploy'da php artisan optimize ishga tushiring. Lokal muhitda esa optimize:clear bilan keshlarni o'chiring.

  5. Hit ratio'ni kuzating

    Redis'da INFO stats dagi keyspace_hits va keyspace_misses keshning haqiqiy foydasini ko'rsatadi.

10 Mini test

O'zingizni sinab ko'ring

5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.

1/5Cache::remember('stats', 600, fn () => ...) chaqirilganda kalit keshda yo'q bo'lsa nima bo'ladi?
2/5Mashhur kalit muddati tugagan zahoti yuzlab so'rov database'ga yugurdi. Bu nima deyiladi va qanday oldi olinadi?
3/5Qaysi drayver Cache::tags() ni qo'llaydi?
4/5Browser If-None-Match header'i bilan so'radi va fayl o'zgarmagan. Server nima qaytaradi?
5/5Product::where('category_id', 3)->update(['price' => 0]) dan keyin sayt eski narxlarni ko'rsatmoqda, garchi saved event'ida Cache::forget bo'lsa ham. Nega?

Atamalar lug'ati

Cache hit
So'ralgan kalit keshda topildi va javob asl manbaga murojaat qilmasdan berildi.
Cache miss
Kalit keshda yo'q yoki muddati tugagan, shuning uchun ma'lumot asl manbadan olinadi.
TTL
Time To Live: kesh yozuvi o'chirilgunga yoki eskirgan deb hisoblangunga qadar yashash muddati.
Cache-aside
Ilova o'zi keshni tekshiradigan, miss bo'lganda database'dan olib keshga yozadigan usul.
Invalidation
Asl ma'lumot o'zgarganda keshdagi eskirgan nusxani o'chirish yoki yangilash.
Cache stampede
Mashhur kalit tugaganda ko'plab so'rov bir vaqtda uni qayta hisoblashga urinishi.
Atomic lock
Bir vaqtda faqat bitta jarayon ega bo'la oladigan qulf. Laravel'da Cache::lock().
Cache tags
Kalitlarni guruhlab, guruhni birga o'chirish imkonini beruvchi belgilar.
CDN
Content Delivery Network: kontentni foydalanuvchiga yaqin edge server'larda keshlovchi tarmoq.
ETag
Resurs versiyasining identifikatori. Browser u orqali fayl o'zgarganini tekshiradi.
OPcache
PHP kodining kompilyatsiya qilingan bytecode'ini xotirada saqlovchi extension.
Buffer pool
InnoDB'ning jadval va index sahifalarini RAM'da saqlovchi ichki keshi.

Keyingi qadam: bog'liq texnologiyalar