Redis
Xotirada ishlaydigan key-value ombor: ma'lumot tuzilmalari, TTL, persistence va Laravel bilan ishlash.
Backend · Tezlik
Bitta sahifa avval database'dan sekin quriladi, keyin keshdan bir zumda beriladi. Miss va hit'ni ketma-ket kuzating, so'ng kesh qachon eskirishini o'rganing.
12:00:00 Bir soniya ichida kelgan ko'plab bir xil so'rovlar.
GET products:all Kesh ombori. Kalitning muddati hozirgina tugagan.
products:rebuild Bir vaqtda faqat bitta jarayonga ruxsat beradigan atomar qulf.
og'ir SELECT Qayta hisoblash uchun kerak bo'lgan asl manba.
100 ta 200 OK Hamma foydalanuvchiga javob.
01 Kirish
Cache — qimmat natijani vaqtincha tezroq joyda saqlab, keyingi safar qayta hisoblamasdan berish. Masalan, og'ir SQL so'rovi yuzlab millisekund olsa, RAM'dagi tayyor nusxa bir necha millisekundda qaytadi.
Kesh ishlashining sababi oddiy: ko'p so'rovlar bir xil ma'lumotni so'raydi va bu ma'lumot har soniyada o'zgarmaydi. Kalit topilsa — Cache hit, topilmasa — Cache miss va ma'lumot asl manbadan olinadi.
Lekin kesh — nusxa, asl ma'lumot emas. Eng qiyin savol: nusxa qachon eskiradi? Buning uchun TTL, invalidation va lock'lar ishlatiladi.
Hayotiy o'xshatish
Kesh — kutubxonachining stoli ustidagi eng ko'p so'raladigan kitoblar. U har safar omborga tushmaydi, lekin kitobning yangi nashri chiqsa, stoldagisini almashtirishni unutmasligi kerak.
02 Qanday ishlaydi
Birinchi so'rov keshni bo'sh topadi va database'gacha boradi. Ikkinchi so'rov esa javobni to'g'ridan-to'g'ri keshdan oladi.
Kesh hozircha bo'sh. Birinchi foydalanuvchi /products sahifasini ochadi.
Controller database'ga to'g'ridan-to'g'ri bormaydi: Cache::remember('products:all', 600, fn () => ...) chaqiriladi.
Laravel avval kesh omboridan products:all kalitini so'raydi.
Redis nil qaytaradi: kalit yo'q. Bu Cache miss, demak ma'lumotni asl manbadan olish kerak.
Closure ishga tushadi va og'ir so'rov bajariladi: mahsulotlar, kategoriyalar, saralash. Bu eng sekin bosqich.
Sahifa quriladi va qaytariladi. Birinchi foydalanuvchi to'liq yo'lni kutdi.
Bir daqiqadan keyin boshqa foydalanuvchi xuddi shu sahifani ochadi.
Controller yana Cache::remember('products:all', ...) ni chaqiradi.
Kalit topildi va muddati tugamagan. Bu Cache hit: qiymat RAM'dan o'qilib, obyektlarga qaytariladi, closure umuman ishlamaydi.
Database'ga birorta ham so'rov ketmadi. Javob vaqti asosan sahifani chizishdan iborat.
Admin mahsulot narxini yangiladi va kod Cache::forget('products:all') ni chaqirdi. Keyingi so'rov yana miss bo'ladi va yangi ma'lumot keshga tushadi.
03 Arxitektura
Kesh bitta joy emas: so'rov yo'lining deyarli har bir qatlamida o'z keshi bor. Qanchalik foydalanuvchiga yaqin bo'lsa, shunchalik tez.
So'rov yo'li Browser → Disk
Javob qaysi qatlamda topilsa, undan pastga tushish shart emas.
Client foydalanuvchi qurilmasi
Server'ga umuman so'rov ketmasligi mumkin.
Cache-Control If-None-Match Tarmoq server'gacha
Javob foydalanuvchiga yaqin nuqtadan beriladi.
edge server Nginx · Varnish Ilova Laravel
Kod va natijalar keshi.
Cache::remember() PHP bytecode bootstrap/cache Ma'lumot saqlash
Database ham o'z ichida keshlaydi.
RAM InnoDB sahifalari 04 Asosiy qismlar
Kalit bo'lsa qiymatni qaytaradi, bo'lmasa closure'ni bajarib, natijani saqlaydi. Cache-aside'ning bir qatorli ko'rinishi.
Kalitning yashash muddati. Tugagach, keyingi so'rov miss bo'ladi va qiymat yangilanadi.
Kalitni darhol o'chiradi. Ma'lumot o'zgarganda keshni tozalashning eng oddiy yo'li.
Kesh ombori orqali ishlaydigan atomar qulf. Bir xil ishni bir vaqtda faqat bitta jarayon bajaradi.
Bog'liq kalitlarni guruhlab, birga o'chirish imkoni. Redis va Memcached drayverlarida ishlaydi.
Kesh qayerda saqlanishi: file, database, redis, memcached. Kod o'zgarmaydi, faqat CACHE_STORE almashadi.
HTTP header: browser va CDN javobni qancha vaqt saqlashi mumkinligini aytadi.
PHP fayllarining kompilyatsiya qilingan bytecode'ini xotirada saqlaydi, har so'rovda qayta tahlil qilinmaydi.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
So'rov yuqoridan pastga tushadi va birinchi topilgan qatlamda to'xtaydi. Har bir pastki qatlam tepadagisidan sekinroq.
Cache-Control: max-age Rasm, CSS va JS qayta yuklanmaydi, so'rov umuman ketmaydi.
edge server Statik fayllar foydalanuvchiga eng yaqin serverdan beriladi.
Nginx fastcgi_cache Tayyor HTML javob PHP ishga tushmasdan qaytariladi.
Cache::remember() So'rov natijalari va hisob-kitoblar Redis'da saqlanadi.
PHP bytecode PHP kodi har so'rovda qayta kompilyatsiya qilinmaydi.
innodb_buffer_pool_size Database tez-tez o'qiladigan sahifalarni RAM'da ushlab turadi.
asl ma'lumot Eng sekin, lekin yagona ishonchli manba.
Narx yangilanganda eski nusxa o'chiriladi. Keyingi o'qish miss bo'ladi va keshga yangi qiymat tushadi.
PUT /products/42
Admin narxni o'zgartiradi. UPDATE products SET price = 99000
Avval asl ma'lumot yangilanadi. Cache::forget('product:42')
Keyin eski nusxa o'chiriladi. 200 OK
O'zgarish saqlandi. GET /products/42
Xaridor mahsulot sahifasini ochadi. GET product:42
Kesh tekshiriladi. (nil)
Kalit o'chirilgan: miss. SELECT * FROM products WHERE id = 42
Yangi narx database'dan olinadi. SET product:42 ... EX 600
Yangi qiymat keshga yoziladi va keyingi so'rovlar hit bo'ladi. Kod bir xil qoladi: Cache::remember() har qanday drayverda ishlaydi. Farq tezlik, server soni va imkoniyatlarda.
| file | database | redis | memcached | |
|---|---|---|---|---|
| Qayerda | storage/framework/cache | cache jadvali |
Redis RAM | Memcached RAM |
| Tezlik | Diskka bog'liq | SQL so'rov tezligida | Juda tez | Juda tez |
| Bir nechta server | Yo'q, har serverda alohida | Ha | Ha | Ha |
| Tags | Yo'q | Yo'q | Ha | Ha |
| Qo'shimcha servis | Kerak emas | Kerak emas | Redis server | Memcached server |
| Qachon mos | Bitta server, kichik loyiha | Redis yo'q, lekin bir nechta server | Production: cache, sessiya, queue | Faqat oddiy cache |
Browser ETag orqali faylni qayta yuklamasdan tekshiradi. Deploy paytida esa Laravel o'z konfiguratsiyasi va marshrutlarini keshlaydi.
curl -I https://example.uz/images/logo.png
HTTP/2 200
content-type: image/png
cache-control: public, max-age=86400
etag: "6720a1f4-1b2e"
curl -I -H 'If-None-Match: "6720a1f4-1b2e"' https://example.uz/images/logo.png
HTTP/2 304
cache-control: public, max-age=86400
etag: "6720a1f4-1b2e"
php artisan optimize
INFO Caching framework bootstrap, configuration, and metadata.
config ............ 18.20ms DONE
events ............. 1.04ms DONE
routes ........... 25.71ms DONE
views ........... 140.33ms DONE
php artisan cache:clear
INFO Application cache cleared successfully.
06 Interaktiv simulyatsiya
Mashhur kalitning muddati tugagan zahoti hamma so'rov database'ga yugurishi mumkin. Lock buni bitta so'rovga tushiradi. «Stampede'ni boshlash» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
12:00:00 Bir soniya ichida kelgan ko'plab bir xil so'rovlar.
GET products:all Kesh ombori. Kalitning muddati hozirgina tugagan.
products:rebuild Bir vaqtda faqat bitta jarayonga ruxsat beradigan atomar qulf.
og'ir SELECT Qayta hisoblash uchun kerak bo'lgan asl manba.
100 ta 200 OK Hamma foydalanuvchiga javob.
«Stampede'ni boshlash» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Kod va oqim
Controller ro'yxatni keshdan oladi, model esa o'zgarganda keshni o'zi tozalaydi. Har bir qadamda kod va diagramma birga yonadi.
// app/Http/Controllers/ProductController.phppublic function index(): View{ $products = Cache::remember('products:all', now()->addMinutes(10), function () { return Product::with('category')->latest()->get(); }); return view('products.index', ['products' => $products]);} // app/Models/Product.phpprotected static function booted(): void{ static::saved(fn () => Cache::forget('products:all')); static::deleted(fn () => Cache::forget('products:all'));}
index() So'rovni qabul qiladi va ma'lumotni keshdan so'raydi.
products:all · 10 min Kesh kaliti va uning yashash muddati.
CACHE_STORE=redis Kalit shu yerda qidiriladi va saqlanadi.
closure Faqat miss bo'lganda bajariladi.
products.index Ro'yxat HTML'ga aylanadi.
Cache::forget() Ma'lumot o'zgarganda eski nusxani o'chiradi.
08 Mavzular
17 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
Ko'p tizimlarda o'qish yozishdan ancha ko'p, va bir xil ma'lumot qayta-qayta so'raladi. Bir marta hisoblangan natijani tez xotirada saqlash database yukini keskin kamaytiradi.
Hit — kalit topildi, javob tez. Miss — kalit yo'q, ma'lumot asl manbadan olinadi. Hit'lar ulushi (hit ratio) kesh qanchalik foydali ekanini ko'rsatadi.
Cache-aside: ilova avval keshni tekshiradi, miss bo'lsa database'dan olib, keshga yozadi. Laravel'da bu bitta Cache::remember chaqiruvi.
Cache::remember('users.count', 3600, fn () => User::count()); Har bir kalitga yashash muddati beriladi. Qisqa TTL — yangiroq ma'lumot, uzun TTL — kamroq database so'rovi.
Cache::put('rates', $rates, now()->addHour()); Natijaga ta'sir qiladigan hamma narsa kalitda bo'lishi kerak: sahifa, til, filtr, foydalanuvchi. Aks holda turli so'rovlar bir-birining javobini oladi.
Cache::remember("products:page:{$page}:lang:{$locale}", 600, $callback); Asl ma'lumot o'zgarganda keshdagi nusxani o'chirish yoki yangilash. TTL'ni kutmasdan to'g'ri ma'lumot ko'rsatishning yagona yo'li.
Cache::forget('products:all'); Kesh ombori .env dagi CACHE_STORE bilan tanlanadi. Bir nechta server bo'lsa, umumiy omborga (Redis, Memcached yoki database) ehtiyoj bor.
CACHE_STORE=redis Cache-Control browser'ga javobni qancha saqlashni aytadi. ETag bilan browser fayl o'zgarganmi deb so'raydi va o'zgarmagan bo'lsa 304 oladi.
return response($html)->header('Cache-Control', 'public, max-age=300'); CDN: statik fayllar va ba'zan sahifalar dunyo bo'ylab joylashgan edge server'larda keshlanadi. Foydalanuvchi eng yaqin nuqtadan javob oladi.
Yozishda database bilan birga kesh ham darhol yangilanadi. O'qishlar doim hit bo'ladi, lekin har yozuv ikki joyga ketadi.
$product->save(); Cache::put("product:{$product->id}", $product, 3600); Mashhur kalitning muddati tugaganda hamma so'rov bir vaqtda database'ga boradi. Lock yoki eskirgan qiymatni berib turish (Cache::flexible) bu to'lqinni to'xtatadi.
Cache::flexible('stats', [300, 600], fn () => Stats::build()); Cache::lock kesh ombori orqali qulf yaratadi. Bir xil ishni bir nechta server'dagi jarayonlar bir vaqtda bajarmaydi.
Cache::lock('report:build', 10)->block(5, fn () => $this->build()); Cache tags: bog'liq kalitlarga teg qo'yib, keyin hammasini birga o'chirish. file va database drayverlari teglarni qo'llamaydi.
Cache::tags(['products'])->flush(); Nginx yoki Varnish tayyor HTML javobni saqlaydi va keyingi so'rovlarda PHP'ni umuman ishga tushirmaydi. Faqat hammaga bir xil sahifalar uchun mos.
fastcgi_cache_valid 200 10m; PHP har so'rovda fayllarni qayta tahlil qilmasligi uchun kompilyatsiya qilingan bytecode xotirada saqlanadi (OPcache). Production'da doim yoqiq bo'lishi kerak.
opcache.enable=1 Laravel barcha config fayllarini bitta faylga, marshrutlarni esa tayyor ro'yxatga yig'adi. Har so'rovda o'nlab fayl o'qilmaydi.
php artisan config:cache && php artisan route:cache MySQL/MariaDB InnoDB tez-tez o'qiladigan jadval va index sahifalarini RAM'da ushlab turadi. Bu database'ning ichki keshi — Buffer pool.
innodb_buffer_pool_size = 4G 09 Amaliyot
Narx o'zgardi, lekin sayt 10 daqiqa eski narxni ko'rsatadi. Foydalanuvchi bir narxni ko'rib, boshqasini to'laydi.
Model event yoki observer'da Cache::forget() chaqiring, yoki write-through bilan keshni yozish paytida yangilang.
Product::where('category_id', 3)->update([...]) model event'larini ishga tushirmaydi, shuning uchun saved ichidagi Cache::forget chaqirilmaydi.
Ommaviy o'zgarishdan keyin keshni aniq tozalang yoki tegishli teg bo'yicha Cache::tags([...])->flush() qiling.
Cache::remember('dashboard', ...) birinchi kirgan foydalanuvchining ma'lumotini hammaga ko'rsatadi. Bu ma'lumot sizib chiqishi.
Shaxsiy ma'lumot kalitiga foydalanuvchi ID'sini qo'shing: dashboard:user:{$user->id}.
Cache::forever() va TTL'siz kalitlar xotirani to'ldiradi va eskirgan ma'lumot qachon tozalanishi noma'lum bo'lib qoladi.
Har bir kalitga ma'noli TTL bering. forever faqat aniq invalidatsiya qilinadigan ma'lumot uchun.
Bosh sahifadagi og'ir hisob keshining muddati tugaganda, yuzlab bir vaqtdagi so'rov database'ni bosib qo'yadi.
Og'ir kalitlar uchun Cache::lock yoki Cache::flexible ishlating, yoki keshni scheduler orqali oldindan yangilang.
Sekin joyni profiler yoki Telescope bilan toping, keyin keshlang. Tez so'rovni keshlash faqat murakkablik qo'shadi.
Invalidation ma'lumotni darhol yangilaydi, TTL esa biror joy unutilgan bo'lsa ham eskirgan nusxa abadiy qolmasligini kafolatlaydi.
Vite fayl nomiga hash qo'shadi (app-3f9a1c.js), shuning uchun ularga max-age=31536000, immutable berish xavfsiz: yangi versiya yangi nom oladi.
Har deploy'da php artisan optimize ishga tushiring. Lokal muhitda esa optimize:clear bilan keshlarni o'chiring.
Redis'da INFO stats dagi keyspace_hits va keyspace_misses keshning haqiqiy foydasini ko'rsatadi.
10 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.
Cache::lock().