Laravel
PHP framework qanday qilib HTTP request'ni response'ga aylantirishini o'rganing.
Til · Server tomonidagi dasturlash
Bitta .php fayl matndan token'larga, AST'ga, opcode'larga va nihoyat Browser'dagi HTML'ga aylanishini kuzating. So'ng PHP-FPM bir vaqtda yuzlab so'rovni qanday xizmat qilishini ko'ring.
GET /orders?id=7 Foydalanuvchi sahifani ochadi va HTTP so'rov yuboradi.
fastcgi_pass Statik fayllarni o'zi beradi, .php so'rovlarni esa FastCGI protokoli orqali PHP-FPM'ga uzatadi.
php8.4-fpm.sock Nginx va PHP-FPM o'rtasidagi Unix socket yoki TCP port (masalan 127.0.0.1:9000).
pm = dynamic Bosh jarayon. O'zi PHP kod bajarmaydi: worker'larni yaratadi, kuzatadi va kerak bo'lsa qayta ishga tushiradi.
1 so'rov = 1 worker Alohida OS jarayoni. Bir vaqtda faqat bitta so'rovni bajaradi, tugatgach keyingisini oladi.
Zend VM Skript boshidan oxirigacha bajariladi: autoload, sozlamalar, logika.
PDO Skript ma'lumotni PDO orqali so'raydi. Worker javobni kutib turadi.
200 OK · HTML Chiqish buferidagi HTML va header'lar Nginx'ga qaytariladi.
01 Kirish
PHP — server tomonida ishlaydigan, web uchun yaratilgan dasturlash tili. Kod serverda bajariladi, foydalanuvchi esa faqat natijani (HTML yoki JSON) ko'radi.
PHP interpretatsiya qilinadigan til: manba kod avval Opcode'larga kompilyatsiya qilinadi, so'ng Zend Engine ichidagi virtual mashina ularni bajaradi. OPcache bu kompilyatsiyani xotirada saqlab, keyingi so'rovlarni tezlashtiradi.
Web'da PHP odatda PHP-FPM orqali ishlaydi: har bir so'rov alohida worker jarayonida boshlanadi va tugaydi. So'rovlar o'rtasida o'zgaruvchilar saqlanmaydi, shuning uchun bitta xato butun serverni yiqitmaydi.
Hayotiy o'xshatish
PHP'ni tarjimonga o'xshating: siz kitobni (kod) berasiz, u avval uni o'zi tushunadigan qisqa yozuvlarga (opcode) aylantiradi va shu yozuvlar bo'yicha ishni bajaradi. OPcache esa tarjimani daftarga yozib qo'yadi, ikkinchi safar qayta tarjima qilmaydi.
02 Qanday ishlaydi
Pastga aylantiring: index.php fayli matn sifatida o'qiladi, bosqichma-bosqich opcode'ga aylanadi va Zend VM uni bajarib, natijani chiqaradi.
PHP-FPM yoki php index.php buyrug'i faylni ishga tushirishni so'raydi. Hozircha bu oddiy matn.
OPcache bu fayl uchun tayyor opcode bormi, tekshiradi. Birinchi so'rovda kesh bo'sh, shuning uchun kompilyatsiya boshlanadi.
echo 2 + 3; qatori T_ECHO, T_LNUMBER, +, T_LNUMBER, ; token'lariga aylanadi. Bo'sh joy va izohlar tashlab yuboriladi.
Token'lar grammatikaga mos keladimi? echo 2 + ; kabi xato bo'lsa, Parse error shu bosqichda chiqadi va kod umuman bajarilmaydi.
Kod daraxtga aylanadi: tepada echo, uning ichida + tuguni, uning ostida 2 va 3. Bu AST kompilyator uchun qulay shakl.
Kompilyator daraxtni aylanib, Opcode'lar ro'yxatini yasaydi. Optimizator doimiy ifodalarni oldindan hisoblashi mumkin.
Tayyor opcode'lar umumiy xotiraga saqlanadi. Endi boshqa worker'lar ham bu faylni qayta kompilyatsiya qilmaydi.
Bizning skript ikki buyruqqa aylandi: ECHO 5 va RETURN 1. Katta fayllarda bu yuzlab buyruq bo'ladi.
Zend Engine virtual mashinasi buyruqlarni ketma-ket bajaradi. Funksiya chaqiruvlari, sikllar va xotira shu yerda boshqariladi.
5 chiqish buferiga yoziladi. FPM orqali ishlasa, Nginx uni HTTP javob tanasi qilib Browser'ga yuboradi.
Keyingi so'rovda fayl o'zgarmagan bo'lsa, OPcache opcode'larni darhol beradi. Lexer, Parser va Compiler bosqichlari butunlay o'tkazib yuboriladi.
03 Arxitektura
PHP bir necha qatlamdan iborat: tashqi dunyo bilan gaplashuvchi SAPI, kodni bajaruvchi Zend Engine va imkoniyatlarni kengaytiruvchi extension'lar.
PHP runtime php 8.x
Serverdagi PHP: interpretator, standart kutubxona va extension'lar.
SAPI kirish nuqtasi
PHP qayerdan chaqirilishini belgilaydi.
web so'rovlar php artisan, cron php -S Zend Engine yadro
Kodni kompilyatsiya qiladi va bajaradi.
matn → AST AST → opcode opcode bajarish refcount Extensions C modullar
Qo'shimcha funksiyalar: database, matn, kesh.
opcode kesh pdo_mysql, pdo_pgsql UTF-8 matn Userland sizning kodingiz
PHP'da yozilgan ilova va kutubxonalar.
vendor/ Laravel, Symfony sozlamalar 04 Asosiy qismlar
PHP yadrosi: kodni opcode'ga kompilyatsiya qiladi va virtual mashinada bajaradi.
Kompilyatsiya qilingan opcode'larni umumiy xotirada saqlaydi. Production'da doim yoqiladi.
FastCGI Process Manager: worker jarayonlar hovuzi, web server'dan kelgan so'rovlarni bajaradi.
Paket menejeri: kutubxonalarni vendor/ ga o'rnatadi va autoload faylini yaratadi.
Database'lar bilan ishlash uchun yagona interfeys. Prepared statement'lar SQL injection'dan himoya qiladi.
PHP va tashqi muhit o'rtasidagi qatlam: FPM, CLI yoki built-in server.
Sozlamalar fayli: memory_limit, upload_max_filesize, opcache.enable va boshqalar.
C'da yozilgan modullar: pdo_mysql, mbstring, redis, gd. php -m ularni ko'rsatadi.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
echo 2 + 3; qatori har bir bosqichda qanday ko'rinishga kelishini kuzating.
echo 2 + 3; Fayldagi oddiy matn. T_ECHO T_LNUMBER + ... Lexer matnni ma'noli bo'laklarga ajratdi. echo(add(2, 3)) Parser daraxt qurdi: echo ichida qo'shish amali. ECHO 5 · RETURN 1 Compiler VM uchun buyruqlar yozdi va doimiy ifodani oldindan hisobladi. 5 Zend VM buyruqlarni bajarib, natijani chiqardi. OPcache yoqilgan bo'lsa, birinchi to'rt bosqich faqat fayl o'zgarganda qayta bajariladi.
Ikki ketma-ket so'rov ikki xil worker'ga tushishi mumkin. Shuning uchun holat xotirada emas, sessiya va database'da saqlanadi.
POST /cart (item=7)
Birinchi so'rov bo'sh Worker #1 ga tushdi. $_SESSION['cart'] = [7]
Savat sessiyaga yoziladi, chunki worker xotirasi so'rov tugashi bilan tozalanadi. 302 → /cart
Javob qaytdi, Worker #1 ning xotirasi tozalandi. GET /cart
Keyingi so'rov boshqa worker'ga tushdi. Uning xotirasida savat yo'q. session_start()
Worker #2 sessiya cookie'si bo'yicha savatni store'dan o'qiydi. cart = [7]
Holat tiklandi. 200 OK
Foydalanuvchi o'z savatini ko'radi. Yuqoridan pastga: Browser'dan kelgan so'rov web server, FPM va Zend Engine orqali operatsion tizimgacha tushadi.
Nginx · Apache HTTP'ni qabul qiladi, PHP so'rovlarni FastCGI orqali uzatadi.
master + worker'lar Har bir worker bitta so'rovni bajaradi.
compiler + VM Kodni opcode'ga aylantiradi va bajaradi.
OPcache, PDO, mbstring Kesh, database va matn bilan ishlash imkoniyatlari.
Linux Jarayonlar, xotira, fayllar va tarmoq.
Versiyani ko'rish, sintaksisni tekshirish, paket o'rnatish va lokal server ishga tushirish.
php -v
PHP 8.4.1 (cli) (NTS)
Copyright (c) The PHP Group
Zend Engine v4.4.1, Copyright (c) Zend Technologies
with Zend OPcache v8.4.1, Copyright (c), by Zend Technologies
php -l src/Order.php
No syntax errors detected in src/Order.php
php -m | grep -i pdo
PDO
pdo_mysql
pdo_sqlite
composer require guzzlehttp/guzzle
./composer.json has been updated
Running composer update guzzlehttp/guzzle
Loading composer repositories with package information
Updating dependencies
Writing lock file
Generating autoload files
php -S localhost:8000 -t public
PHP 8.4.1 Development Server (http://localhost:8000) started
06 Interaktiv simulyatsiya
Run tugmasini bosing: Nginx so'rovni PHP-FPM'ga beradi, bo'sh worker uni oladi, skriptni bajaradi va javobdan keyin hamma narsani tozalab, keyingi so'rovga tayyor bo'ladi. «So'rov yuborish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
GET /orders?id=7 Foydalanuvchi sahifani ochadi va HTTP so'rov yuboradi.
fastcgi_pass Statik fayllarni o'zi beradi, .php so'rovlarni esa FastCGI protokoli orqali PHP-FPM'ga uzatadi.
php8.4-fpm.sock Nginx va PHP-FPM o'rtasidagi Unix socket yoki TCP port (masalan 127.0.0.1:9000).
pm = dynamic Bosh jarayon. O'zi PHP kod bajarmaydi: worker'larni yaratadi, kuzatadi va kerak bo'lsa qayta ishga tushiradi.
1 so'rov = 1 worker Alohida OS jarayoni. Bir vaqtda faqat bitta so'rovni bajaradi, tugatgach keyingisini oladi.
Zend VM Skript boshidan oxirigacha bajariladi: autoload, sozlamalar, logika.
PDO Skript ma'lumotni PDO orqali so'raydi. Worker javobni kutib turadi.
200 OK · HTML Chiqish buferidagi HTML va header'lar Nginx'ga qaytariladi.
«So'rov yuborish» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Kod va oqim
Enum, readonly class, PDO prepared statement, named arguments va match. Har bir qadamda kod qatori va uning roli bir vaqtda yonadi.
<?phpdeclare(strict_types=1);namespace App\Orders; enum Status: string{ case Paid = 'paid'; case Pending = 'pending';} final readonly class Order{ public function __construct(public int $id, public Status $status) {}} $pdo = new \PDO('mysql:host=127.0.0.1;dbname=shop', 'app', getenv('DB_PASS') ?: '');$stmt = $pdo->prepare('SELECT id, status FROM orders WHERE id = :id');$stmt->execute(['id' => (int) ($_GET['id'] ?? 0)]);$row = $stmt->fetch(\PDO::FETCH_ASSOC) ?: throw new \RuntimeException('Topilmadi'); $order = new Order(id: (int) $row['id'], status: Status::from($row['status']));echo match ($order->status) { Status::Paid => "To'langan", Status::Pending => 'Kutilmoqda' };
strict_types · namespace Fayl sozlamalari va nomlar maydoni.
Status Cheklangan qiymatlar to'plami: faqat paid yoki pending.
readonly class O'zgarmas ma'lumot obyekti.
prepare() Database bilan xavfsiz aloqa.
orders So'rov bajariladi, qator qaytadi.
echo match Natija foydalanuvchiga chiqadi.
08 Mavzular
20 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
PHP kodi <?php teg'idan boshlanadi, har bir buyruq ; bilan tugaydi. O'zgaruvchilar $ bilan yoziladi, echo natijani chiqaradi.
<?php $name = 'Ali'; echo "Salom, $name"; Asosiy tiplar: int, float, string, bool, array, null va obyektlar. Funksiya parametrlari va qaytish qiymatiga tip yozish xatolarni erta ushlaydi.
function total(int $qty, float $price): float { return $qty * $price; } PHP massivi ham ro'yxat, ham kalit-qiymat lug'ati. array_map, array_filter va spread ... bilan ishlash qulay.
$adults = array_filter($users, fn ($u) => $u['age'] >= 18); Funksiya qayta ishlatiladigan kod bloki. Default qiymatlar, nullable tiplar va arrow function fn mavjud.
function greet(string $name, string $lang = 'uz'): string { ... } Klass xususiyat va metodlarni birlashtiradi. public, protected, private kirishni cheklaydi, new obyekt yaratadi.
$user = new User(name: 'Ali'); echo $user->name; Interfeys klass qanday metodlarga ega bo'lishi kerakligini belgilaydi, lekin qanday ishlashini emas. Turli implementatsiyalarni almashtirish oson bo'ladi.
class ClickGateway implements PaymentGateway { public function charge(int $sum) {} } Trait bir nechta klassga bir xil metodlarni qo'shish usuli. PHP'da klass faqat bitta ota klassdan meros oladi, trait esa shu cheklovni yumshatadi.
class Post { use HasSlug, SoftDeletes; } Bir xil nomli klasslar to'qnashmasligi uchun nomlar maydoni. use qisqa nom bilan import qiladi.
namespace App\Models; use Illuminate\Database\Eloquent\Model; PSR-4 namespace'ni papkaga bog'laydi: App\Models\User → app/Models/User.php. Composer autoloader klass birinchi ishlatilganda faylni o'zi yuklaydi.
"autoload": { "psr-4": { "App\\": "app/" } } Xato holatda throw exception tashlaydi, try/catch uni ushlaydi, finally har doim bajariladi. Xatoni yashirmasdan, to'g'ri qatlamda ushlash kerak.
try { $pay->charge($sum); } catch (PaymentFailed $e) { report($e); } $_GET, $_POST, $_SERVER, $_COOKIE, $_FILES har bir so'rov boshida to'ldiriladi. Ulardagi ma'lumotga hech qachon tekshirmasdan ishonmang.
$page = filter_input(INPUT_GET, 'page', FILTER_VALIDATE_INT) ?: 1; Cookie Browser'da saqlanadi, sessiya esa serverda. session_start() sessiya ID'sini cookie orqali olib, $_SESSION ni tiklaydi.
session_start(); $_SESSION['user_id'] = $user->id; Bitta API bilan MySQL, PostgreSQL, SQLite. Prepared statement'larda qiymat SQL'dan alohida yuboriladi, shuning uchun SQL injection ishlamaydi.
$stmt = $pdo->prepare('SELECT * FROM users WHERE email = ?'); $stmt->execute([$email]); Master jarayon worker'lar hovuzini boshqaradi. pm.max_children bir vaqtda nechta so'rov bajarilishini cheklaydi: hammasi band bo'lsa, yangi so'rovlar navbatda kutadi.
pm.max_children = 20 Opcode'larni umumiy xotirada saqlaydi. Production'da opcache.validate_timestamps=0 qilinsa, fayl o'zgarishi tekshirilmaydi, shuning uchun deploy'dan keyin FPM qayta yuklanadi.
opcache.validate_timestamps=0 Cheklangan qiymatlar to'plami uchun alohida tip. Backed enum satr yoki songa bog'lanadi va database'da saqlashga qulay.
enum Role: string { case Admin = 'admin'; case User = 'user'; } readonly xususiyat faqat bir marta, odatda constructor ichida yoziladi. Butun klassni readonly class qilish ham mumkin.
final readonly class Money { public function __construct(public int $amount) {} } switch ga o'xshaydi, lekin qiymat qaytaradi, === bilan solishtiradi va break talab qilmaydi.
$label = match ($code) { 200 => 'OK', 404 => 'Topilmadi', default => 'Xato' }; Argumentlarni nomi bilan uzatish: tartib muhim emas, ixtiyoriy parametrlarni o'tkazib yuborish oson.
htmlspecialchars($text, double_encode: false); 09 Amaliyot
"SELECT * FROM users WHERE id = $id" foydalanuvchi matnini SQL sifatida bajaradi va SQL injection'ga yo'l ochadi.
Har doim PDO prepared statement ishlating: prepare('... WHERE id = ?') va execute([$id]).
echo $_GET['q'] Browser'da foydalanuvchi yozgan HTML va JavaScript'ni bajaradi (XSS).
HTML'ga chiqarishda htmlspecialchars($q, ENT_QUOTES, 'UTF-8') yoki avtomatik escape qiluvchi shablon (Blade, Twig) ishlating.
Bo'sh emas satrlar va sonlarni == bilan solishtirish kutilmagan natija berishi mumkin, chunki PHP tiplarni moslashtiradi.
=== va !== ishlating, fayl boshida declare(strict_types=1) yozing.
Har bir so'rovda har bir fayl qayta kompilyatsiya qilinadi, CPU behuda sarflanadi.
opcache.enable=1 qiling, xotira hajmini loyihaga mos sozlang va deploy'dan keyin FPM'ni reload qiling.
Bu algoritmlar juda tez, shuning uchun sizib chiqqan hash'larni tanlab topish oson.
password_hash($password, PASSWORD_DEFAULT) va password_verify() dan foydalaning.
Har bir faylda declare(strict_types=1), parametr va qaytish tiplari. Xatolar ishga tushirishdan oldin ko'rinadi.
require zanjirlari o'rniga PSR-4 autoload. Bitta fayl — bitta klass, papka tuzilmasi namespace'ga mos.
Production'da display_errors=Off, log_errors=On. Foydalanuvchi stack trace'ni ko'rmasligi kerak.
PHPStan yoki Psalm kodni ishga tushirmasdan tiplar va xatolarni tekshiradi. CI'ga qo'shing.
Xavfsizlik tuzatishlari faqat qo'llab-quvvatlanadigan versiyalarga chiqadi. Eskirgan PHP versiyasida qolmang.
10 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.
$_GET, $_POST, $_SERVER, $_SESSION.