Asosiy kontentga o'tish

DevOps · Linux server

Linux server qanday ishlaydi?

Internetdan kelgan so'rov server ichida qaysi process'lar, port'lar va fayllardan o'tishini qadam-baqadam kuzating. Terminal buyruqlari bilan har bir qatlamni o'z ko'zingiz bilan tekshiring.

  • Qiyinlik: O'rta
  • 45 daqiqa
  • 18 mavzu
  • 5 savolli test
Sizning progressingiz
0%
jonli jarayonssh buyrug'i
  1. Noutbuk ssh deploy@203.0.113.10 SSH client. Shaxsiy kalit ~/.ssh/id_ed25519 faylida saqlanadi va hech qachon serverga yuborilmaydi.
  2. Firewall 22/tcp ALLOW 22-port ochiq bo'lishi kerak, aks holda ulanish timeout bilan tugaydi.
  3. sshd :22 · PID 812 SSH daemon. Har bir yangi ulanish uchun alohida child process ochadi.
  4. authorized_keys ~/.ssh/authorized_keys Ruxsat berilgan public kalitlar ro'yxati. Mos kalit topilmasa, kirish rad etiladi.
  5. bash PID 20431 · deploy Login shell. Siz yozgan har bir buyruq shu process'ning child process'i bo'lib ishga tushadi.
  6. systemd PID 1 Tizimdagi birinchi process. Barcha xizmatlarni ishga tushiradi, kuzatadi va qulasa qayta yoqadi.
  7. php8.3-fpm php8.3-fpm.service PHP-FPM xizmati: bitta master va bir nechta worker process.
Kurs rejasi 0%
  1. Linux server nima?
  2. Qanday ishlaydi
  3. Arxitektura
  4. Komponentlar
  5. Vizual misollar
  6. Simulyatsiya
  7. Kod va oqim
  8. Mavzular
  9. Xato va amaliyot
  10. Mini test

01 Kirish

Linux server nima?

Server — 24/7 yoqilgan, internetga ulangan va so'rovlarga javob beradigan kompyuter. Web loyihalarning aksariyati Linux operatsion tizimida ishlaydi: Ubuntu, Debian, Rocky Linux va boshqalar.

Linux'ning markazida Kernel turadi: u CPU, RAM, disk va tarmoqni dasturlar o'rtasida bo'lib beradi. Har bir ishlab turgan dastur — bu Process, har bir process'ning o'z raqami (PID) va egasi (foydalanuvchi) bor.

Nginx, PHP-FPM va MySQL kabi dasturlar systemd boshqaradigan fon xizmatlari sifatida ishlaydi, tarmoqdan esa Port yoki Socket orqali so'rov qabul qiladi. Serverni tushunish — shu bo'laklar qanday bog'lanishini tushunish demak.

Hayotiy o'xshatish

Server — katta ofis binosi: IP manzil — binoning manzili, port — xona raqami, firewall — kirishdagi qo'riqchi, process'lar — xonalarda ishlayotgan xodimlar, kernel esa elektr, suv va liftni taqsimlovchi bino ma'muriyati.

Turi
Operatsion tizim (Linux kernel)
Boshqaruv
SSH orqali terminal
Xizmatlar
systemd unit'lari
Sozlamalar
/etc papkasi
Web ilova
/var/www papkasi

02 Qanday ishlaydi

So'rov server ichida qayerlardan o'tadi?

Pastga aylantiring: bitta HTTPS so'rov internetdan server tarmoq kartasiga keladi, firewall va process'lar orqali Laravel'gacha yetib boradi va javob bo'lib qaytadi.

  1. Browser

    Browser IP so'raydi

    Foydalanuvchi https://example.uz/users ni ochdi. Ulanish uchun domen emas, IP manzil kerak.

  2. DNS

    DNS javob beradi

    DNS resolver example.uz uchun A yozuvini topadi: 203.0.113.10. Browser shu manzilning 443-port'iga TCP ulanish ochadi.

  3. Firewall

    Firewall tekshiradi

    Paket server tarmoq kartasiga keldi. Firewall qoidasi 443/tcp ALLOW bo'lgani uchun paket o'tadi; 3306 yoki 6379 ga kelgan paket esa shu yerda tashlanadi.

  4. Nginx

    Kernel ulanishni Nginx'ga beradi

    Kernel 443-Port'ni qaysi process tinglayotganini biladi va ulanishni Nginx worker process'iga uzatadi. TLS handshake bo'ladi va HTTP so'rov o'qiladi.

  5. PHP-FPM

    Unix socket orqali PHP-FPM

    Nginx so'rovni FastCGI formatida /run/php/php8.3-fpm.sock Socket fayliga yozadi. FPM master bo'sh worker process'ga (masalan, PID 2211) ishni beradi.

  6. Laravel

    Kod fayldan o'qiladi

    Worker www-data huquqlari bilan public/index.php ni ishga tushiradi. .env o'qiladi, storage/ ga log yoziladi: huquqlar noto'g'ri bo'lsa, shu yerda Permission denied chiqadi.

  7. Database

    Database'ga lokal ulanish

    Laravel 127.0.0.1:3306 ga ulanib SQL so'rov yuboradi. Paket server ichida qoladi, tarmoq kartasidan chiqmaydi.

  8. Laravel javob

    HTML tayyorlanadi

    Qatorlar qaytdi, Blade ulardan HTML yasaydi. PHP process natijani stdout'ga, ya'ni FastCGI javobiga yozadi.

  9. PHP-FPM javob

    Worker bo'shaydi

    Javob socket orqali Nginx'ga qaytadi. Worker process o'lmaydi, keyingi so'rovni kutib hovuzga qaytadi.

  10. Nginx javob

    Nginx javobni o'raydi

    Header'lar qo'shiladi, javob gzip bilan siqiladi va TLS bilan shifrlanadi. So'rov access.log ga yoziladi.

  11. Browser javob

    Browser sahifani chizadi

    Javob paketlari ochiq TCP ulanish orqali qaytadi. Firewall ularni o'tkazadi, chunki ulanish allaqachon o'rnatilgan (ESTABLISHED).

03 Arxitektura

Linux server tuzilishi

Server bir nechta qatlamdan iborat: temir resurslar, ularni boshqaradigan kernel, ustida ishlaydigan xizmatlar, fayllar va foydalanuvchilar.

Linux server VPS · 203.0.113.10

Bitta virtual yoki jismoniy mashina va unda ishlayotgan Linux.

Resurslar hardware

Dasturlar bo'lishib ishlatadigan temir.

  • CPU nproc · top
  • RAM free -h
  • Disk df -h
  • Tarmoq ip addr · eth0

Kernel Linux yadrosi

Resurslarni process'lar o'rtasida taqsimlaydi.

  • Scheduler CPU vaqti
  • Xotira RAM · swap
  • Fayl tizimi ext4 · VFS
  • Netfilter firewall

Xizmatlar systemd unit'lari

Fonda doim ishlaydigan daemon'lar.

  • nginx.service :80 · :443
  • php8.3-fpm unix socket
  • mysql.service 127.0.0.1:3306
  • ssh.service :22

Fayl tizimi /

Hamma narsa bitta ildiz papkadan boshlanadi.

  • /etc sozlamalar
  • /var log, www, lib
  • /home foydalanuvchilar
  • /usr dasturlar

Foydalanuvchilar huquqlar

Kim qaysi faylni o'qiy va o'zgartira olishini belgilaydi.

  • root UID 0
  • deploy SSH · sudo
  • www-data Nginx, PHP-FPM

04 Asosiy qismlar

Asosiy tushunchalar

  • Process

    Xotiraga yuklangan va ishlab turgan dastur. Har birining PID raqami, egasi va ota process'i bor.

  • Port

    IP manzil ichidagi 0–65535 raqamli eshik. Bitta port'ni bir vaqtda faqat bitta process tinglay oladi.

  • Socket

    Ikki process o'rtasidagi aloqa nuqtasi: TCP socket tarmoq orqali, Unix socket esa fayl orqali.

  • systemd

    Xizmatlarni ishga tushiradi, to'xtatadi, qulasa qayta yoqadi va loglarini journalctl ga yig'adi.

  • Fayl tizimi

    / dan boshlanadigan yagona daraxt: /etc sozlamalar, /var o'zgaruvchan ma'lumot, /home foydalanuvchilar.

  • Huquqlar

    Har bir fayl uchun egasi, guruhi va boshqalar uchun alohida r, w, x ruxsatlari.

  • SSH

    Serverga shifrlangan kanal orqali kirish. Parol o'rniga kalit juftligi ishlatiladi.

  • Firewall

    Kiruvchi paketlarni port va manzil bo'yicha o'tkazadi yoki tashlaydi. Ubuntu'da odatda ufw.

05 Vizual misollar

Ko'rib tushunamiz

Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.

Qatlamlar

Linux qatlamlari: dasturdan temirgacha

Dastur diskka yoki tarmoqqa o'zi tegmaydi. U kernel'dan System call orqali so'raydi, kernel esa temir bilan gaplashadi.

  1. User programs nginx, php-fpm, mysqld

    Oddiy dasturlar user space'da ishlaydi va bir-birining xotirasiga kira olmaydi.

  2. Shell bash · ls, cd, systemctl

    Siz yozgan buyruqni o'qiydi va kerakli dasturni yangi process sifatida ishga tushiradi.

  3. System calls open, read, write, socket

    User space va kernel orasidagi rasmiy eshik. Fayl ochish, ulanish qabul qilish, xotira olish shu orqali bo'ladi.

  4. Kernel scheduler, VFS, TCP/IP

    Process'larga CPU vaqti beradi, xotirani taqsimlaydi, fayl tizimi va tarmoq stekini boshqaradi.

  5. Hardware CPU · RAM · disk · NIC

    Haqiqiy (yoki virtual) temir. Unga faqat kernel va drayverlar to'g'ridan-to'g'ri murojaat qiladi.

Terminal

Serverni terminal orqali tekshirish

Kirish, xizmat holati, ochiq port'lar, huquqlar, disk va xotira. E'tibor bering: PHP-FPM ss -tlnp ro'yxatida yo'q, chunki u TCP port emas, Unix socket ishlatadi.

ssh deploy@203.0.113.10

Welcome to Ubuntu 24.04.1 LTS (GNU/Linux 6.8.0-45-generic x86_64)

Last login: Mon Oct 5 09:12:44 2026 from 198.51.100.7

systemctl status nginx --no-pager

● nginx.service - A high performance web server and a reverse proxy server

Loaded: loaded (/usr/lib/systemd/system/nginx.service; enabled; preset: enabled)

Active: active (running) since Mon 2026-10-05 08:01:12 UTC; 1 day ago

Main PID: 1042 (nginx)

Tasks: 3 (limit: 2267)

Memory: 6.1M

sudo ss -tlnp

State Recv-Q Send-Q Local Address:Port Peer Address:Port Process

LISTEN 0 511 0.0.0.0:80 0.0.0.0:* users:(("nginx",pid=1043,fd=6))

LISTEN 0 511 0.0.0.0:443 0.0.0.0:* users:(("nginx",pid=1043,fd=7))

LISTEN 0 128 0.0.0.0:22 0.0.0.0:* users:(("sshd",pid=812,fd=3))

LISTEN 0 151 127.0.0.1:3306 0.0.0.0:* users:(("mysqld",pid=901,fd=23))

ls -l /var/www/app

-rw-r----- 1 deploy www-data 1123 Oct 5 09:20 .env

drwxr-xr-x 8 deploy www-data 4096 Oct 5 09:20 app

drwxr-xr-x 2 deploy www-data 4096 Oct 5 09:20 public

drwxrwxr-x 5 deploy www-data 4096 Oct 5 09:20 storage

drwxr-xr-x 64 deploy www-data 4096 Oct 5 09:21 vendor

df -h /

Filesystem Size Used Avail Use% Mounted on

/dev/vda1 49G 18G 31G 37% /

free -h

total used free shared buff/cache available

Mem: 1.9Gi 812Mi 214Mi 12Mi 920Mi 1.0Gi

Swap: 2.0Gi 64Mi 1.9Gi

Taqqoslash

TCP socket va Unix socket

Nginx PHP-FPM bilan ikki usulda gaplasha oladi. Ikkalasi bir server ichida bo'lsa, Unix socket odatda qulayroq tanlov.

TCP socket Unix socket
Manzil 127.0.0.1:9000 /run/php/php8.3-fpm.sock
Qayerda ishlaydi Tarmoq orqali, boshqa serverga ham Faqat bitta server ichida
Yo'l Kernel TCP/IP steki orqali TCP/IP stekisiz, to'g'ridan-to'g'ri kernel orqali
Kirish nazorati IP va firewall bilan Fayl huquqlari bilan (listen.owner = www-data)
Nginx sozlamasi fastcgi_pass 127.0.0.1:9000; fastcgi_pass unix:/run/php/php8.3-fpm.sock;
Qachon tanlanadi PHP-FPM alohida server yoki container'da Nginx va PHP-FPM bir mashinada
Jarayon

Huquq tekshiruvi: kernel ruxsatni qanday beradi?

www-data nomidagi PHP process storage/logs/laravel.log ga yozmoqchi. Kernel uchta guruhdan faqat bittasini tekshiradi.

  1. Process php-fpm · www-data So'rovchi: UID va guruhlari bilan.
  2. Egasimi? owner: deploy Fayl egasi deploy, process esa www-data: owner bitlari ishlatilmaydi.
  3. Guruhdami? group: www-data Process www-data guruhida: aynan group bitlari (rwx) tekshiriladi.
  4. Ruxsat -rw-rw-r-- → w bor Group uchun w bor, yozishga ruxsat beriladi. w bo'lmaganda kernel Permission denied qaytarardi.

Mos kelgan birinchi guruh hal qiladi: owner → group → others. chmod 777 bu tekshiruvni ma'nosiz qiladi.

06 Interaktiv simulyatsiya

SSH orqali serverga kirib, xizmatni qayta yuklash

Developer noutbukidan serverga kalit bilan kiradi va systemctl orqali PHP-FPM'ni qayta yuklaydi. Har bir bosqichda qaysi process ishlayotganini ko'ring. «SSH ulanishni boshlash» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.

0 / 8
  1. Noutbuk ssh deploy@203.0.113.10 SSH client. Shaxsiy kalit ~/.ssh/id_ed25519 faylida saqlanadi va hech qachon serverga yuborilmaydi.
  2. Firewall 22/tcp ALLOW 22-port ochiq bo'lishi kerak, aks holda ulanish timeout bilan tugaydi.
  3. sshd :22 · PID 812 SSH daemon. Har bir yangi ulanish uchun alohida child process ochadi.
  4. authorized_keys ~/.ssh/authorized_keys Ruxsat berilgan public kalitlar ro'yxati. Mos kalit topilmasa, kirish rad etiladi.
  5. bash PID 20431 · deploy Login shell. Siz yozgan har bir buyruq shu process'ning child process'i bo'lib ishga tushadi.
  6. systemd PID 1 Tizimdagi birinchi process. Barcha xizmatlarni ishga tushiradi, kuzatadi va qulasa qayta yoqadi.
  7. php8.3-fpm php8.3-fpm.service PHP-FPM xizmati: bitta master va bir nechta worker process.
Tayyor

«SSH ulanishni boshlash» tugmasini bosing

Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.

  • Mijoz
  • Tekshiruv
  • Server
  • Runtime
  • so'rov
  • javob

07 Kod va oqim

Yangi serverni Laravel uchun tayyorlash

Toza Ubuntu serverda root sifatida bajariladigan asosiy qadamlar. Har bir blok so'rov yo'lidagi bitta qatlamni sozlaydi.

setup.shbash
# 1. Paketlarni o'rnatishapt update && apt install -y nginx php8.3-fpm mysql-server # 2. Deploy foydalanuvchisi va SSH kalitadduser --disabled-password --gecos "" deployusermod -aG www-data deployinstall -d -m 700 -o deploy -g deploy /home/deploy/.sshcp /root/.ssh/authorized_keys /home/deploy/.ssh/chown deploy:deploy /home/deploy/.ssh/authorized_keyschmod 600 /home/deploy/.ssh/authorized_keys # 3. Firewall: faqat 22, 80 va 443ufw allow OpenSSHufw allow 'Nginx Full'ufw --force enable # 4. Kod va huquqlarchown -R deploy:www-data /var/www/appchmod -R 775 /var/www/app/storage /var/www/app/bootstrap/cache # 5. Xizmatlarni yoqishsystemctl enable --now nginx php8.3-fpm mysql
  1. Paketlar apt install Dasturlar /usr ga o'rnatiladi, sozlamalari /etc ga tushadi.
  2. deploy user adduser · usermod Ish root emas, oddiy foydalanuvchi nomidan bajariladi.
  3. SSH kalit authorized_keys Parolsiz, kalit bilan kirish.
  4. Firewall ufw Faqat kerakli port'lar ochiq qoladi.
  5. Huquqlar chown · chmod Kod deploy ga tegishli, www-data faqat kerakli joyga yozadi.
  6. Xizmatlar systemctl systemd xizmatlarni hozir va har yuklanishda ishga tushiradi.

08 Mavzular

Linux / Server mavzulari

18 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.

Asoslar 9

Linux nima? Kernel → Distributiv → Server

Linux — kernel, ustiga qurilgan dasturlar to'plami esa distributiv (Ubuntu, Debian). Serverlarda odatda grafik interfeys bo'lmaydi, hamma ish terminal orqali.

cat /etc/os-release
Fayl tizimi ierarxiyasi / → /etc → /var/www/app

Hamma narsa / dan boshlanadi. /etc — sozlamalar, /var/log — loglar, /var/www — saytlar, /home — foydalanuvchilar, /usr — o'rnatilgan dasturlar.

ls /etc/nginx/sites-enabled
Process va PID systemd PID 1 → nginx master → nginx worker

Har bir ishlab turgan dastur — process. U PID raqami, egasi va ota process'iga (PPID) ega. systemd har doim PID 1.

ps -o pid,ppid,user,cmd -C nginx
Foydalanuvchi va guruh root → deploy → www-data

Har bir process va fayl kimgadir tegishli. root hamma narsani qila oladi, shuning uchun xizmatlar www-data kabi cheklangan foydalanuvchi nomidan ishlaydi.

id www-data
Huquqlar: rwx owner rwx → group r-x → others ---

-rwxr-x--- uch guruhga bo'linadi: egasi, guruh, boshqalar. r=4, w=2, x=1; masalan 750 = egasi hammasini, guruh o'qish va kirishni qila oladi.

chmod 640 .env
chown va chmod Fayl → chown → chmod

chown fayl egasini va guruhini, chmod esa ruxsatlarni o'zgartiradi. -R butun papkaga qo'llaydi.

chown -R deploy:www-data /var/www/app
SSH va kalitlar ssh-keygen → authorized_keys → Kirish

ssh-keygen kalit juftligini yasaydi: public kalit serverdagi authorized_keys ga qo'yiladi, private kalit sizning kompyuteringizda qoladi.

ssh-copy-id deploy@203.0.113.10
Paket menejeri apt → Repozitoriy → /usr

Ubuntu va Debian'da apt dasturlarni rasmiy repozitoriydan o'rnatadi va yangilaydi. Xavfsizlik yangilanishlarini muntazam o'rnatish kerak.

sudo apt update && sudo apt upgrade
CPU, RAM va disk top → free -h → df -h

top yoki htop CPU va xotirani process'lar bo'yicha ko'rsatadi, free -h RAM'ni, df -h disk bo'sh joyini. Disk to'lsa, database va loglar yozilmay qoladi.

du -sh /var/log/* | sort -h

Chuqurroq 9

systemd va unit'lar Unit fayl → systemd → Process

Har bir xizmat .service unit fayli bilan tasvirlanadi: qaysi buyruq, qaysi foydalanuvchi, qulasa nima qilish. enable — yuklanishda ishga tushirish, start — hozir.

sudo systemctl restart php8.3-fpm
Loglar: journalctl Xizmat → journald → journalctl

systemd xizmatlar chiqargan xabarlarni jurnalga yig'adi. Nginx va Laravel esa o'z loglarini /var/log/nginx va storage/logs ga yozadi.

journalctl -u nginx --since "10 min ago"
Port'lar IP → :443 → nginx

Port — IP ichidagi xizmat raqami: 22 SSH, 80 HTTP, 443 HTTPS, 3306 MySQL. 1024 dan kichik port'ni tinglash uchun maxsus huquq (odatda root) kerak.

sudo ss -tlnp
TCP va Unix socket Nginx → php8.3-fpm.sock → PHP-FPM

TCP socket IP:port bilan tarmoq orqali ishlaydi. Unix socket — fayl tizimidagi maxsus fayl, faqat bitta mashina ichida va TCP/IP stekisiz.

sudo ss -xlp | grep php
Tarmoq: ip va ss eth0 → IP → Gateway

ip addr interfeyslar va IP manzillarni, ip route default gateway'ni, ss esa ochiq ulanish va tinglayotgan port'larni ko'rsatadi.

ip -br addr
Firewall: ufw Paket → ufw qoidasi → ALLOW / DROP

Asosiy qoida: hammasi yopiq, keragi ochiq. ufw aslida kernel'dagi netfilter qoidalarini qulay buyruqlar bilan boshqaradi.

sudo ufw status verbose
Signal'lar kill → Signal → Process

Process'ga signal yuborib boshqarish mumkin: SIGTERM — chiroyli to'xta, SIGKILL — darhol o'ldir, SIGHUP — ko'p daemon'lar uchun sozlamani qayta o'qish.

sudo kill -HUP $(cat /run/nginx.pid)
Cron crontab → Har daqiqa → schedule:run

Vazifalarni jadval bo'yicha ishga tushiradi. Laravel uchun bitta yozuv kifoya: har daqiqada schedule:run.

* * * * * cd /var/www/app && php artisan schedule:run
Swap va OOM RAM to'ldi → Swap → OOM killer

RAM tugasa, kernel kam ishlatiladigan sahifalarni diskdagi swap'ga chiqaradi. Swap ham tugasa, OOM killer eng ko'p xotira olgan process'ni o'ldiradi.

dmesg | grep -i "killed process"

09 Amaliyot

Xatolardan qoching, to'g'risini qiling

Keng tarqalgan xatolar

  • chmod -R 777

    "Permission denied" xatosidan qutulish uchun hammaga yozish ruxsati beriladi. Endi istalgan process kodni o'zgartira oladi, buzilgan plagin yoki yuklangan fayl orqali ham.

    Egasi va guruhni to'g'rilang: chown -R deploy:www-data, kodga 755/644, faqat storage va bootstrap/cache ga 775.

  • Root bilan parol orqali kirish

    Internetdagi botlar 22-port'ga doimiy parol tanlab ko'radi. Root paroli topilsa, butun server qo'ldan ketadi.

    Kalit bilan kiring, /etc/ssh/sshd_config da PasswordAuthentication no va PermitRootLogin no qiling.

  • Database port'i ochiq

    MySQL 0.0.0.0:3306 da tinglaydi va firewall yo'q: database internetga ochiq qoladi.

    bind-address = 127.0.0.1 qiling va firewall'da faqat 22, 80, 443 ni oching.

  • Disk to'lib qolishi

    Loglar va eski backup'lar diskni to'ldiradi. Database yozolmay qoladi, sayt 500 beradi.

    df -h ni kuzating, logrotate sozlang va eski fayllarni avtomatik o'chirib turing.

  • Xizmatni enable qilmaslik

    Xizmat faqat systemctl start bilan yoqilgan. Server qayta yuklanganda sayt ko'tarilmaydi.

    systemctl enable --now <xizmat> ishlating va qayta yuklashdan keyin systemctl status bilan tekshiring.

Eng yaxshi amaliyotlar

  1. Eng kam huquq

    Har bir xizmat o'z cheklangan foydalanuvchisi nomidan ishlasin. sudo ni faqat kerak bo'lganda ishlating.

  2. Faqat kalit bilan SSH

    Parolli kirishni o'chiring va har bir developer uchun alohida kalit qo'ying: ketgan odamning kalitini olib tashlash oson bo'ladi.

  3. Default deny firewall

    Kiruvchi trafikni to'liq yoping va faqat kerakli port'larni oching. Ichki xizmatlar 127.0.0.1 da tinglasin.

  4. Avtomatik xavfsizlik yangilanishlari

    Ubuntu'da unattended-upgrades xavfsizlik tuzatishlarini o'zi o'rnatadi. Kernel yangilansa, qayta yuklashni rejalashtiring.

  5. Monitoring va loglar

    CPU, RAM, disk va xizmat holatini kuzating. Muammo bo'lganda birinchi qadam: systemctl status va journalctl -u.

10 Mini test

O'zingizni sinab ko'ring

5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.

1/5Nginx PHP-FPM bilan unix:/run/php/php8.3-fpm.sock orqali ulanadi. Bu nimani anglatadi?
2/5-rw-r----- deploy www-data .env faylini www-data nomidagi PHP process o'qiy oladimi?
3/5Serverni qayta yuklagandan keyin Nginx ishlamay qoldi, garchi oldin systemctl start nginx qilingan bo'lsa ham. Sabab nima?
4/5Nima uchun MySQL odatda 127.0.0.1:3306 da tinglashi kerak?
5/5SSH kalit bilan kirishda serverga nima yuboriladi?

Atamalar lug'ati

Kernel
Linux yadrosi: CPU, xotira, disk va tarmoqni boshqaradi hamda process'lar o'rtasida taqsimlaydi.
Process
Ishlab turgan dastur nusxasi: o'z xotirasi, PID raqami va egasi bor.
PID
Process ID: kernel har bir process'ga beradigan noyob raqam. systemd doim PID 1.
Port
IP manzil ichidagi 0–65535 oralig'idagi raqam. U qaysi process ulanishni qabul qilishini belgilaydi.
Socket
Process'lar o'rtasidagi aloqa nuqtasi: tarmoq uchun TCP socket, bitta server ichida Unix socket fayli.
systemd
Linux'ning init tizimi va xizmat menejeri: xizmatlarni ishga tushiradi, kuzatadi va loglarini yig'adi.
Daemon
Fonda doimiy ishlaydigan va terminalga bog'lanmagan process: sshd, nginx, mysqld.
Firewall
Kiruvchi va chiquvchi paketlarni qoidalar bo'yicha o'tkazuvchi yoki tashlovchi filtr.
SSH
Secure Shell: serverga shifrlangan kanal orqali kirish va buyruq bajarish protokoli.
www-data
Debian va Ubuntu'da Nginx va PHP-FPM worker'lari ishlaydigan cheklangan tizim foydalanuvchisi.
System call
Dasturning kernel'dan xizmat so'rash usuli: fayl ochish, o'qish, ulanish qabul qilish.

Keyingi qadam: bog'liq texnologiyalar