Nginx
Nginx so'rovni qanday qabul qilishi, location tanlashi va PHP-FPM yoki backend'ga uzatishini ko'ring.
DevOps · Linux server
Internetdan kelgan so'rov server ichida qaysi process'lar, port'lar va fayllardan o'tishini qadam-baqadam kuzating. Terminal buyruqlari bilan har bir qatlamni o'z ko'zingiz bilan tekshiring.
ssh deploy@203.0.113.10 SSH client. Shaxsiy kalit ~/.ssh/id_ed25519 faylida saqlanadi va hech qachon serverga yuborilmaydi.
22/tcp ALLOW 22-port ochiq bo'lishi kerak, aks holda ulanish timeout bilan tugaydi.
:22 · PID 812 SSH daemon. Har bir yangi ulanish uchun alohida child process ochadi.
~/.ssh/authorized_keys Ruxsat berilgan public kalitlar ro'yxati. Mos kalit topilmasa, kirish rad etiladi.
PID 20431 · deploy Login shell. Siz yozgan har bir buyruq shu process'ning child process'i bo'lib ishga tushadi.
PID 1 Tizimdagi birinchi process. Barcha xizmatlarni ishga tushiradi, kuzatadi va qulasa qayta yoqadi.
php8.3-fpm.service PHP-FPM xizmati: bitta master va bir nechta worker process.
01 Kirish
Server — 24/7 yoqilgan, internetga ulangan va so'rovlarga javob beradigan kompyuter. Web loyihalarning aksariyati Linux operatsion tizimida ishlaydi: Ubuntu, Debian, Rocky Linux va boshqalar.
Linux'ning markazida Kernel turadi: u CPU, RAM, disk va tarmoqni dasturlar o'rtasida bo'lib beradi. Har bir ishlab turgan dastur — bu Process, har bir process'ning o'z raqami (PID) va egasi (foydalanuvchi) bor.
Nginx, PHP-FPM va MySQL kabi dasturlar systemd boshqaradigan fon xizmatlari sifatida ishlaydi, tarmoqdan esa Port yoki Socket orqali so'rov qabul qiladi. Serverni tushunish — shu bo'laklar qanday bog'lanishini tushunish demak.
Hayotiy o'xshatish
Server — katta ofis binosi: IP manzil — binoning manzili, port — xona raqami, firewall — kirishdagi qo'riqchi, process'lar — xonalarda ishlayotgan xodimlar, kernel esa elektr, suv va liftni taqsimlovchi bino ma'muriyati.
02 Qanday ishlaydi
Pastga aylantiring: bitta HTTPS so'rov internetdan server tarmoq kartasiga keladi, firewall va process'lar orqali Laravel'gacha yetib boradi va javob bo'lib qaytadi.
Foydalanuvchi https://example.uz/users ni ochdi. Ulanish uchun domen emas, IP manzil kerak.
DNS resolver example.uz uchun A yozuvini topadi: 203.0.113.10. Browser shu manzilning 443-port'iga TCP ulanish ochadi.
Paket server tarmoq kartasiga keldi. Firewall qoidasi 443/tcp ALLOW bo'lgani uchun paket o'tadi; 3306 yoki 6379 ga kelgan paket esa shu yerda tashlanadi.
Kernel 443-Port'ni qaysi process tinglayotganini biladi va ulanishni Nginx worker process'iga uzatadi. TLS handshake bo'ladi va HTTP so'rov o'qiladi.
Nginx so'rovni FastCGI formatida /run/php/php8.3-fpm.sock Socket fayliga yozadi. FPM master bo'sh worker process'ga (masalan, PID 2211) ishni beradi.
Worker www-data huquqlari bilan public/index.php ni ishga tushiradi. .env o'qiladi, storage/ ga log yoziladi: huquqlar noto'g'ri bo'lsa, shu yerda Permission denied chiqadi.
Laravel 127.0.0.1:3306 ga ulanib SQL so'rov yuboradi. Paket server ichida qoladi, tarmoq kartasidan chiqmaydi.
Qatorlar qaytdi, Blade ulardan HTML yasaydi. PHP process natijani stdout'ga, ya'ni FastCGI javobiga yozadi.
Javob socket orqali Nginx'ga qaytadi. Worker process o'lmaydi, keyingi so'rovni kutib hovuzga qaytadi.
Header'lar qo'shiladi, javob gzip bilan siqiladi va TLS bilan shifrlanadi. So'rov access.log ga yoziladi.
Javob paketlari ochiq TCP ulanish orqali qaytadi. Firewall ularni o'tkazadi, chunki ulanish allaqachon o'rnatilgan (ESTABLISHED).
03 Arxitektura
Server bir nechta qatlamdan iborat: temir resurslar, ularni boshqaradigan kernel, ustida ishlaydigan xizmatlar, fayllar va foydalanuvchilar.
Linux server VPS · 203.0.113.10
Bitta virtual yoki jismoniy mashina va unda ishlayotgan Linux.
Resurslar hardware
Dasturlar bo'lishib ishlatadigan temir.
nproc · top free -h df -h ip addr · eth0 Kernel Linux yadrosi
Resurslarni process'lar o'rtasida taqsimlaydi.
CPU vaqti RAM · swap ext4 · VFS firewall Xizmatlar systemd unit'lari
Fonda doim ishlaydigan daemon'lar.
:80 · :443 unix socket 127.0.0.1:3306 :22 Fayl tizimi /
Hamma narsa bitta ildiz papkadan boshlanadi.
sozlamalar log, www, lib foydalanuvchilar dasturlar Foydalanuvchilar huquqlar
Kim qaysi faylni o'qiy va o'zgartira olishini belgilaydi.
UID 0 SSH · sudo Nginx, PHP-FPM 04 Asosiy qismlar
Xotiraga yuklangan va ishlab turgan dastur. Har birining PID raqami, egasi va ota process'i bor.
IP manzil ichidagi 0–65535 raqamli eshik. Bitta port'ni bir vaqtda faqat bitta process tinglay oladi.
Ikki process o'rtasidagi aloqa nuqtasi: TCP socket tarmoq orqali, Unix socket esa fayl orqali.
Xizmatlarni ishga tushiradi, to'xtatadi, qulasa qayta yoqadi va loglarini journalctl ga yig'adi.
/ dan boshlanadigan yagona daraxt: /etc sozlamalar, /var o'zgaruvchan ma'lumot, /home foydalanuvchilar.
Har bir fayl uchun egasi, guruhi va boshqalar uchun alohida r, w, x ruxsatlari.
Serverga shifrlangan kanal orqali kirish. Parol o'rniga kalit juftligi ishlatiladi.
Kiruvchi paketlarni port va manzil bo'yicha o'tkazadi yoki tashlaydi. Ubuntu'da odatda ufw.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
Dastur diskka yoki tarmoqqa o'zi tegmaydi. U kernel'dan System call orqali so'raydi, kernel esa temir bilan gaplashadi.
nginx, php-fpm, mysqld Oddiy dasturlar user space'da ishlaydi va bir-birining xotirasiga kira olmaydi.
bash · ls, cd, systemctl Siz yozgan buyruqni o'qiydi va kerakli dasturni yangi process sifatida ishga tushiradi.
open, read, write, socket User space va kernel orasidagi rasmiy eshik. Fayl ochish, ulanish qabul qilish, xotira olish shu orqali bo'ladi.
scheduler, VFS, TCP/IP Process'larga CPU vaqti beradi, xotirani taqsimlaydi, fayl tizimi va tarmoq stekini boshqaradi.
CPU · RAM · disk · NIC Haqiqiy (yoki virtual) temir. Unga faqat kernel va drayverlar to'g'ridan-to'g'ri murojaat qiladi.
Kirish, xizmat holati, ochiq port'lar, huquqlar, disk va xotira. E'tibor bering: PHP-FPM ss -tlnp ro'yxatida yo'q, chunki u TCP port emas, Unix socket ishlatadi.
ssh deploy@203.0.113.10
Welcome to Ubuntu 24.04.1 LTS (GNU/Linux 6.8.0-45-generic x86_64)
Last login: Mon Oct 5 09:12:44 2026 from 198.51.100.7
systemctl status nginx --no-pager
● nginx.service - A high performance web server and a reverse proxy server
Loaded: loaded (/usr/lib/systemd/system/nginx.service; enabled; preset: enabled)
Active: active (running) since Mon 2026-10-05 08:01:12 UTC; 1 day ago
Main PID: 1042 (nginx)
Tasks: 3 (limit: 2267)
Memory: 6.1M
sudo ss -tlnp
State Recv-Q Send-Q Local Address:Port Peer Address:Port Process
LISTEN 0 511 0.0.0.0:80 0.0.0.0:* users:(("nginx",pid=1043,fd=6))
LISTEN 0 511 0.0.0.0:443 0.0.0.0:* users:(("nginx",pid=1043,fd=7))
LISTEN 0 128 0.0.0.0:22 0.0.0.0:* users:(("sshd",pid=812,fd=3))
LISTEN 0 151 127.0.0.1:3306 0.0.0.0:* users:(("mysqld",pid=901,fd=23))
ls -l /var/www/app
-rw-r----- 1 deploy www-data 1123 Oct 5 09:20 .env
drwxr-xr-x 8 deploy www-data 4096 Oct 5 09:20 app
drwxr-xr-x 2 deploy www-data 4096 Oct 5 09:20 public
drwxrwxr-x 5 deploy www-data 4096 Oct 5 09:20 storage
drwxr-xr-x 64 deploy www-data 4096 Oct 5 09:21 vendor
df -h /
Filesystem Size Used Avail Use% Mounted on
/dev/vda1 49G 18G 31G 37% /
free -h
total used free shared buff/cache available
Mem: 1.9Gi 812Mi 214Mi 12Mi 920Mi 1.0Gi
Swap: 2.0Gi 64Mi 1.9Gi
Nginx PHP-FPM bilan ikki usulda gaplasha oladi. Ikkalasi bir server ichida bo'lsa, Unix socket odatda qulayroq tanlov.
| TCP socket | Unix socket | |
|---|---|---|
| Manzil | 127.0.0.1:9000 |
/run/php/php8.3-fpm.sock |
| Qayerda ishlaydi | Tarmoq orqali, boshqa serverga ham | Faqat bitta server ichida |
| Yo'l | Kernel TCP/IP steki orqali | TCP/IP stekisiz, to'g'ridan-to'g'ri kernel orqali |
| Kirish nazorati | IP va firewall bilan | Fayl huquqlari bilan (listen.owner = www-data) |
| Nginx sozlamasi | fastcgi_pass 127.0.0.1:9000; |
fastcgi_pass unix:/run/php/php8.3-fpm.sock; |
| Qachon tanlanadi | PHP-FPM alohida server yoki container'da | Nginx va PHP-FPM bir mashinada |
www-data nomidagi PHP process storage/logs/laravel.log ga yozmoqchi. Kernel uchta guruhdan faqat bittasini tekshiradi.
php-fpm · www-data So'rovchi: UID va guruhlari bilan. owner: deploy Fayl egasi deploy, process esa www-data: owner bitlari ishlatilmaydi. group: www-data Process www-data guruhida: aynan group bitlari (rwx) tekshiriladi. -rw-rw-r-- → w bor Group uchun w bor, yozishga ruxsat beriladi. w bo'lmaganda kernel Permission denied qaytarardi. Mos kelgan birinchi guruh hal qiladi: owner → group → others. chmod 777 bu tekshiruvni ma'nosiz qiladi.
06 Interaktiv simulyatsiya
Developer noutbukidan serverga kalit bilan kiradi va systemctl orqali PHP-FPM'ni qayta yuklaydi. Har bir bosqichda qaysi process ishlayotganini ko'ring. «SSH ulanishni boshlash» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
ssh deploy@203.0.113.10 SSH client. Shaxsiy kalit ~/.ssh/id_ed25519 faylida saqlanadi va hech qachon serverga yuborilmaydi.
22/tcp ALLOW 22-port ochiq bo'lishi kerak, aks holda ulanish timeout bilan tugaydi.
:22 · PID 812 SSH daemon. Har bir yangi ulanish uchun alohida child process ochadi.
~/.ssh/authorized_keys Ruxsat berilgan public kalitlar ro'yxati. Mos kalit topilmasa, kirish rad etiladi.
PID 20431 · deploy Login shell. Siz yozgan har bir buyruq shu process'ning child process'i bo'lib ishga tushadi.
PID 1 Tizimdagi birinchi process. Barcha xizmatlarni ishga tushiradi, kuzatadi va qulasa qayta yoqadi.
php8.3-fpm.service PHP-FPM xizmati: bitta master va bir nechta worker process.
«SSH ulanishni boshlash» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Kod va oqim
Toza Ubuntu serverda root sifatida bajariladigan asosiy qadamlar. Har bir blok so'rov yo'lidagi bitta qatlamni sozlaydi.
# 1. Paketlarni o'rnatishapt update && apt install -y nginx php8.3-fpm mysql-server # 2. Deploy foydalanuvchisi va SSH kalitadduser --disabled-password --gecos "" deployusermod -aG www-data deployinstall -d -m 700 -o deploy -g deploy /home/deploy/.sshcp /root/.ssh/authorized_keys /home/deploy/.ssh/chown deploy:deploy /home/deploy/.ssh/authorized_keyschmod 600 /home/deploy/.ssh/authorized_keys # 3. Firewall: faqat 22, 80 va 443ufw allow OpenSSHufw allow 'Nginx Full'ufw --force enable # 4. Kod va huquqlarchown -R deploy:www-data /var/www/appchmod -R 775 /var/www/app/storage /var/www/app/bootstrap/cache # 5. Xizmatlarni yoqishsystemctl enable --now nginx php8.3-fpm mysql
apt install Dasturlar /usr ga o'rnatiladi, sozlamalari /etc ga tushadi.
adduser · usermod Ish root emas, oddiy foydalanuvchi nomidan bajariladi.
authorized_keys Parolsiz, kalit bilan kirish.
ufw Faqat kerakli port'lar ochiq qoladi.
chown · chmod Kod deploy ga tegishli, www-data faqat kerakli joyga yozadi.
systemctl systemd xizmatlarni hozir va har yuklanishda ishga tushiradi.
08 Mavzular
18 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
Linux — kernel, ustiga qurilgan dasturlar to'plami esa distributiv (Ubuntu, Debian). Serverlarda odatda grafik interfeys bo'lmaydi, hamma ish terminal orqali.
cat /etc/os-release Hamma narsa / dan boshlanadi. /etc — sozlamalar, /var/log — loglar, /var/www — saytlar, /home — foydalanuvchilar, /usr — o'rnatilgan dasturlar.
ls /etc/nginx/sites-enabled Har bir ishlab turgan dastur — process. U PID raqami, egasi va ota process'iga (PPID) ega. systemd har doim PID 1.
ps -o pid,ppid,user,cmd -C nginx Har bir process va fayl kimgadir tegishli. root hamma narsani qila oladi, shuning uchun xizmatlar www-data kabi cheklangan foydalanuvchi nomidan ishlaydi.
id www-data -rwxr-x--- uch guruhga bo'linadi: egasi, guruh, boshqalar. r=4, w=2, x=1; masalan 750 = egasi hammasini, guruh o'qish va kirishni qila oladi.
chmod 640 .env chown fayl egasini va guruhini, chmod esa ruxsatlarni o'zgartiradi. -R butun papkaga qo'llaydi.
chown -R deploy:www-data /var/www/app ssh-keygen kalit juftligini yasaydi: public kalit serverdagi authorized_keys ga qo'yiladi, private kalit sizning kompyuteringizda qoladi.
ssh-copy-id deploy@203.0.113.10 Ubuntu va Debian'da apt dasturlarni rasmiy repozitoriydan o'rnatadi va yangilaydi. Xavfsizlik yangilanishlarini muntazam o'rnatish kerak.
sudo apt update && sudo apt upgrade top yoki htop CPU va xotirani process'lar bo'yicha ko'rsatadi, free -h RAM'ni, df -h disk bo'sh joyini. Disk to'lsa, database va loglar yozilmay qoladi.
du -sh /var/log/* | sort -h Har bir xizmat .service unit fayli bilan tasvirlanadi: qaysi buyruq, qaysi foydalanuvchi, qulasa nima qilish. enable — yuklanishda ishga tushirish, start — hozir.
sudo systemctl restart php8.3-fpm systemd xizmatlar chiqargan xabarlarni jurnalga yig'adi. Nginx va Laravel esa o'z loglarini /var/log/nginx va storage/logs ga yozadi.
journalctl -u nginx --since "10 min ago" Port — IP ichidagi xizmat raqami: 22 SSH, 80 HTTP, 443 HTTPS, 3306 MySQL. 1024 dan kichik port'ni tinglash uchun maxsus huquq (odatda root) kerak.
sudo ss -tlnp TCP socket IP:port bilan tarmoq orqali ishlaydi. Unix socket — fayl tizimidagi maxsus fayl, faqat bitta mashina ichida va TCP/IP stekisiz.
sudo ss -xlp | grep php ip addr interfeyslar va IP manzillarni, ip route default gateway'ni, ss esa ochiq ulanish va tinglayotgan port'larni ko'rsatadi.
ip -br addr Asosiy qoida: hammasi yopiq, keragi ochiq. ufw aslida kernel'dagi netfilter qoidalarini qulay buyruqlar bilan boshqaradi.
sudo ufw status verbose Process'ga signal yuborib boshqarish mumkin: SIGTERM — chiroyli to'xta, SIGKILL — darhol o'ldir, SIGHUP — ko'p daemon'lar uchun sozlamani qayta o'qish.
sudo kill -HUP $(cat /run/nginx.pid) Vazifalarni jadval bo'yicha ishga tushiradi. Laravel uchun bitta yozuv kifoya: har daqiqada schedule:run.
* * * * * cd /var/www/app && php artisan schedule:run RAM tugasa, kernel kam ishlatiladigan sahifalarni diskdagi swap'ga chiqaradi. Swap ham tugasa, OOM killer eng ko'p xotira olgan process'ni o'ldiradi.
dmesg | grep -i "killed process" 09 Amaliyot
"Permission denied" xatosidan qutulish uchun hammaga yozish ruxsati beriladi. Endi istalgan process kodni o'zgartira oladi, buzilgan plagin yoki yuklangan fayl orqali ham.
Egasi va guruhni to'g'rilang: chown -R deploy:www-data, kodga 755/644, faqat storage va bootstrap/cache ga 775.
Internetdagi botlar 22-port'ga doimiy parol tanlab ko'radi. Root paroli topilsa, butun server qo'ldan ketadi.
Kalit bilan kiring, /etc/ssh/sshd_config da PasswordAuthentication no va PermitRootLogin no qiling.
MySQL 0.0.0.0:3306 da tinglaydi va firewall yo'q: database internetga ochiq qoladi.
bind-address = 127.0.0.1 qiling va firewall'da faqat 22, 80, 443 ni oching.
Loglar va eski backup'lar diskni to'ldiradi. Database yozolmay qoladi, sayt 500 beradi.
df -h ni kuzating, logrotate sozlang va eski fayllarni avtomatik o'chirib turing.
Xizmat faqat systemctl start bilan yoqilgan. Server qayta yuklanganda sayt ko'tarilmaydi.
systemctl enable --now <xizmat> ishlating va qayta yuklashdan keyin systemctl status bilan tekshiring.
Har bir xizmat o'z cheklangan foydalanuvchisi nomidan ishlasin. sudo ni faqat kerak bo'lganda ishlating.
Parolli kirishni o'chiring va har bir developer uchun alohida kalit qo'ying: ketgan odamning kalitini olib tashlash oson bo'ladi.
Kiruvchi trafikni to'liq yoping va faqat kerakli port'larni oching. Ichki xizmatlar 127.0.0.1 da tinglasin.
Ubuntu'da unattended-upgrades xavfsizlik tuzatishlarini o'zi o'rnatadi. Kernel yangilansa, qayta yuklashni rejalashtiring.
CPU, RAM, disk va xizmat holatini kuzating. Muammo bo'lganda birinchi qadam: systemctl status va journalctl -u.
10 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.
systemd doim PID 1.sshd, nginx, mysqld.