Linux / Server
Linux server ichida so'rov, process, port, socket va huquqlar qanday ishlashini vizual ko'ring.
DevOps · Web server
Bitta HTTPS so'rov Nginx worker'iga kelib, server block va location tanlovidan o'tib, statik fayl yoki PHP-FPM javobi bo'lib qaytishini kuzating.
GET /api/products Mobil ilova yoki Browser API'ga so'rov yuboradi.
location /api/ TLS'ni ochadi va proxy_pass http://app; ko'rsatmasini bajaradi.
10r/s · burst=20 Har bir IP uchun so'rov tezligini cheklaydi (leaky bucket).
/var/cache/nginx Backend javobini diskda saqlaydi va keyingi so'rovlarga o'zi qaytaradi.
least_conn · 3 server Backend serverlar guruhi. Har bir so'rov uchun bittasini tanlaydi.
10.0.0.11:8000 Haqiqiy ilova. U Nginx'ni client deb ko'radi, asl IP esa header'da keladi.
01 Kirish
Nginx — ochiq kodli web server va Reverse proxy. U statik fayllarni juda tez beradi, dinamik so'rovlarni esa PHP-FPM, Node.js yoki boshqa backend'ga uzatadi.
Nginx event-driven arxitekturaga tayanadi: bitta Master process sozlamani o'qiydi, bir nechta Worker process esa minglab ulanishni har biri uchun alohida thread ochmasdan, bitta event loop ichida boshqaradi.
Uning sozlamasi bloklardan iborat: http ichida Server block'lar, ular ichida Location'lar. So'rov kelganda Nginx avval qaysi server, keyin qaysi location mos kelishini aniqlaydi va o'sha blokdagi ko'rsatmani bajaradi.
Hayotiy o'xshatish
Nginx — katta mehmonxona resepshni: bir nechta xodim (worker) yuzlab mehmonga bir vaqtda xizmat qiladi. Kalit so'ragan mehmonga darhol beradi (statik fayl), murakkab so'rovni esa tegishli bo'limga (PHP-FPM) yo'naltiradi.
02 Qanday ishlaydi
Pastga aylantiring: GET /users so'rovi worker tomonidan qabul qilinadi, TLS ochiladi, server va location tanlanadi, so'ng PHP-FPM'ga uzatiladi.
Browser serverning 443-port'iga TCP ulanish ochadi. Port'ni master process ochgan, ulanishni esa worker'lar qabul qiladi.
Kernel epoll orqali worker'ning Event loop'iga "yangi ulanish bor" deb xabar beradi. Worker uni qabul qiladi va kutmasdan boshqa ulanishlarga ham xizmat qilaveradi.
Nginx sertifikat va private kalit bilan handshake qiladi. Shifr shu yerda ochiladi (TLS termination) va oqimdan oddiy HTTP so'rov o'qiladi.
Avval listen 443 bo'lgan bloklar olinadi, so'ng Host: example.uz header'i server_name bilan solishtiriladi. Mos topilmasa, default_server ishlaydi.
/users uchun location / mos keldi. try_files avval /var/www/app/public/users fayli, keyin papkasini qidiradi: ikkalasi ham yo'q.
try_files oxirgi variantga o'tadi: /index.php?$query_string. Nginx yangi URI bilan location'ni qayta tanlaydi, endi location ~ \.php$ mos keladi.
SCRIPT_FILENAME, REQUEST_URI, header'lar FastCGI parametrlari sifatida yig'iladi va fastcgi_pass socket'iga yoziladi.
PHP-FPM worker index.php ni bajaradi, Laravel /users marshrutini topadi va HTML qaytaradi.
Nginx javobni socket'dan o'qib buferlaydi. PHP worker darhol bo'shab, keyingi so'rovni oladi.
gzip HTML'ni siqadi, add_header xavfsizlik header'larini qo'shadi, so'rov access.log ga yoziladi.
Javob TLS bilan shifrlanib yuboriladi. Keep-alive tufayli ulanish ochiq qoladi va keyingi CSS so'rovi shu ulanishdan o'tadi.
03 Arxitektura
Bitta master process boshqaradi, worker'lar ishlaydi, cache process'lari diskdagi cache'ni kuzatadi. Sozlama esa ichma-ich bloklardan iborat.
Nginx systemctl status nginx
Bitta xizmat, bir nechta process.
Master process root
Sozlamani o'qiydi, port'larni ochadi, worker'larni boshqaradi.
/etc/nginx :80 · :443 nginx -s reload Worker'lar www-data
Barcha ulanishlarni event loop ichida boshqaradi.
auto = CPU soni har worker'ga epoll Cache process'lar proxy_cache bo'lsa
Disk cache'ni yuklaydi va hajmini nazorat qiladi.
ishga tushganda eskisini o'chiradi Sozlama bloklari context'lar
Ichma-ich bloklar: ichkaridagi sozlama tashqaridagini meros oladi.
umumiy sozlamalar bitta sayt URI bo'yicha backend guruhi 04 Asosiy qismlar
Root huquqi bilan ishlaydi: sozlamani o'qiydi, 80 va 443-port'larni ochadi, worker'larni yaratadi va qayta yuklaydi.
Cheklangan foydalanuvchi nomidan ishlaydi va minglab ulanishni bitta event loop'da boshqaradi.
Bitta sayt sozlamasi: qaysi port, qaysi domen, qaysi papka va qaysi sertifikat.
URI bo'yicha qoida: statik fayl berish, PHP'ga uzatish yoki proxy qilish.
Fayllarni ketma-ket qidiradi, hech biri topilmasa oxirgi variantga (masalan, index.php) yo'naltiradi.
So'rovni FastCGI protokoli orqali PHP-FPM'ga uzatadi.
So'rovni HTTP orqali boshqa server yoki upstream guruhiga uzatadi.
Bir nechta backend server guruhi va ular orasida yuklamani taqsimlash usuli.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
Nginx location'larni fayldagi tartibda emas, aniq qoida bo'yicha tanlaydi. Shuni bilmaslik ko'p xatolarga sabab bo'ladi.
location = / URI aynan teng bo'lsa, qidiruv darhol to'xtaydi. location /images/ Barcha prefiks location'lardan eng uzun mos kelgani eslab qolinadi. location ^~ /static/ Eng uzun prefiksda ^~ bo'lsa, regex'lar tekshirilmaydi. location ~ \.php$ Regex location'lar fayldagi tartibda tekshiriladi, birinchi mos kelgani g'olib. location / Hech bir regex mos kelmasa, eslab qolingan eng uzun prefiks ishlaydi. Shuning uchun /index.php so'rovi location / emas, location ~ \.php$ ga tushadi.
Internet bilan Nginx o'rtasidagi trafik shifrlangan. Nginx shifrni ochadi va ichki tarmoqdagi backend'ga oddiy HTTP so'rov yuboradi.
ClientHello
Browser TLS ulanishni boshlaydi va qaysi domenga kirmoqchi ekanini (SNI) aytadi. ServerHello + sertifikat
Nginx example.uz sertifikatini yuboradi, kalitlar kelishiladi. GET /api/orders (shifrlangan)
HTTP so'rov endi shifrlangan kanal ichida keladi. GET /api/orders (HTTP)
Nginx X-Forwarded-For va X-Forwarded-Proto: https header'larini qo'shib, so'rovni 10.0.0.11:8000 ga uzatadi. 200 OK · JSON
Backend shifrlash bilan ovora bo'lmaydi, faqat javob tayyorlaydi. 200 OK (gzip + TLS)
Nginx javobni siqadi, shifrlaydi va Browser'ga qaytaradi. Klassik model har bir ulanish uchun alohida process yoki thread ajratadi. Nginx esa ozgina worker bilan ko'p ulanishni boshqaradi.
| Process/thread har ulanishga | Nginx event loop | |
|---|---|---|
| Ulanish kim boshqaradi | Har biriga alohida thread yoki process | Bitta worker ko'p ulanishni navbatma-navbat |
| Kutish paytida | Thread band bo'lib, uxlab turadi | Worker boshqa tayyor ulanishga o'tadi |
| Xotira | Ulanishlar soni bilan birga o'sadi | Nisbatan barqaror |
| Context switch | Ko'p | Kam: worker soni odatda CPU soniga teng |
| Sekin client'lar | Thread'larni uzoq band qiladi | Deyarli resurs olmaydi |
| Zaif tomoni | Ko'p ulanishda RAM tez tugaydi | Bloklovchi kod worker'ni to'xtatadi, shuning uchun PHP alohida ishlaydi |
Sozlamani tekshirish, xavfsiz qayta yuklash, process'larni ko'rish va javob header'larini tekshirish.
sudo nginx -t
nginx: the configuration file /etc/nginx/nginx.conf syntax is ok
nginx: configuration file /etc/nginx/nginx.conf test is successful
sudo systemctl reload nginx
ps -o pid,user,cmd -C nginx
PID USER CMD
1042 root nginx: master process /usr/sbin/nginx -g daemon on; master_process on;
2318 www-data nginx: worker process
2319 www-data nginx: worker process
curl -I https://example.uz/build/app.css
HTTP/2 200
server: nginx
content-type: text/css
cache-control: max-age=31536000
tail -n 2 /var/log/nginx/access.log
203.0.113.7 - - [06/Oct/2026:10:14:02 +0000] "GET /users HTTP/2.0" 200 5123 "-" "Mozilla/5.0"
203.0.113.7 - - [06/Oct/2026:10:14:02 +0000] "GET /build/app.css HTTP/2.0" 200 18244 "https://example.uz/users" "Mozilla/5.0"
06 Interaktiv simulyatsiya
Nginx API serverlar oldida turadi. Birinchi so'rov backend'gacha boradi, ikkinchisi cache'dan qaytadi, haddan tashqari ko'p so'rov esa rad etiladi. «API so'rov yuborish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
GET /api/products Mobil ilova yoki Browser API'ga so'rov yuboradi.
location /api/ TLS'ni ochadi va proxy_pass http://app; ko'rsatmasini bajaradi.
10r/s · burst=20 Har bir IP uchun so'rov tezligini cheklaydi (leaky bucket).
/var/cache/nginx Backend javobini diskda saqlaydi va keyingi so'rovlarga o'zi qaytaradi.
least_conn · 3 server Backend serverlar guruhi. Har bir so'rov uchun bittasini tanlaydi.
10.0.0.11:8000 Haqiqiy ilova. U Nginx'ni client deb ko'radi, asl IP esa header'da keladi.
«API so'rov yuborish» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Kod va oqim
Har bir qadamda sozlamaning qaysi qatori ishlayotgani va so'rov Nginx ichida qayerda turgani bir vaqtda ko'rinadi.
server { listen 443 ssl; server_name example.uz; root /var/www/app/public; index index.php; ssl_certificate /etc/letsencrypt/live/example.uz/fullchain.pem; ssl_certificate_key /etc/letsencrypt/live/example.uz/privkey.pem; gzip on; location / { try_files $uri $uri/ /index.php?$query_string; } location ~ \.php$ { fastcgi_pass unix:/run/php/php8.3-fpm.sock; fastcgi_param SCRIPT_FILENAME $realpath_root$fastcgi_script_name; include fastcgi_params; } location ~ /\.(?!well-known).* { deny all; }}
ssl Qaysi port'da ulanish qabul qilinadi.
example.uz Qaysi domen uchun shu blok ishlaydi.
/var/www/app/public Fayllar qidiriladigan papka.
letsencrypt Sertifikat va siqish.
→ /index.php Fayl bo'lsa beradi, bo'lmasa Laravel'ga.
php8.3-fpm.sock PHP so'rovlari shu yerda bajariladi.
/.env, /.git Yashirin fayllarga kirish taqiqlanadi.
08 Mavzular
20 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
Web server, reverse proxy va load balancer vazifasini bajaruvchi dastur. Laravel loyihalarida odatda Browser va PHP-FPM o'rtasida turadi.
Master root sifatida port'larni ochadi va sozlamani o'qiydi. Worker'lar cheklangan foydalanuvchi nomidan haqiqiy ishni bajaradi.
worker_processes auto; Worker ulanishdan javob kutib turmaydi: tayyor bo'lgan ulanish bilan ishlaydi, qolganlari kernel kuzatuvida turadi.
events { worker_connections 1024; } nginx.conf ichida events va http bloklari, http ichida server, server ichida location. Ko'rsatma eng yaqin blokdan olinadi.
include /etc/nginx/sites-enabled/*; Bitta saytning sozlamasi. Ubuntu'da sites-available ga yoziladi va sites-enabled ga symlink orqali yoqiladi.
sudo ln -s /etc/nginx/sites-available/example.uz /etc/nginx/sites-enabled/ So'rovdagi Host header'i server_name bilan solishtiriladi. Hech biri mos kelmasa, shu port'dagi default_server ishlaydi.
listen 80 default_server; URI bo'yicha qoidalar: = aniq, ^~ prefiks (regex'siz), ~ va ~* regex, oddiy prefiks. Tanlov tartibi fayldagi tartibdan farq qiladi.
location ^~ /storage/ { expires 7d; } root URI'ni papkaga qo'shadi, alias esa location qismini almashtiradi. Statik fayllarni Nginx sendfile bilan PHP'siz beradi.
location /media/ { alias /srv/uploads/; } Variantlarni ketma-ket tekshiradi: fayl, papka, so'ng zaxira URI. Laravel'da zaxira — /index.php?$query_string.
try_files $uri $uri/ /index.php?$query_string; Nginx PHP'ni o'zi bajarmaydi. U so'rovni FastCGI formatida PHP-FPM'ga yuboradi va javobni qaytaradi.
fastcgi_pass unix:/run/php/php8.3-fpm.sock; Nginx client nomidan backend'ga so'rov yuboradi. Backend'ga asl IP va sxemani header'lar orqali yetkazish kerak.
proxy_set_header X-Forwarded-For $proxy_add_x_forwarded_for; upstream blokida bir nechta server yoziladi. Standart usul round-robin; least_conn va ip_hash ham bor.
upstream app { least_conn; server 10.0.0.11:8000; server 10.0.0.12:8000; } Shifrlash Nginx'da ochiladi, backend oddiy HTTP bilan ishlaydi. Sertifikatni odatda Let's Encrypt va certbot beradi.
sudo certbot --nginx -d example.uz 80-port uchun kichik server block yoziladi va barcha so'rovlar 301 bilan HTTPS'ga yo'naltiriladi.
return 301 https://$host$request_uri; Matnli javoblar (HTML, CSS, JS, JSON) yuborishdan oldin siqiladi. Rasm va video allaqachon siqilgan, ularga gzip foyda bermaydi.
gzip_types text/css application/javascript application/json; Backend javobini diskda saqlab, keyingi so'rovlarga o'zi qaytaradi. proxy_cache_path zona va hajmni belgilaydi.
proxy_cache_valid 200 10m; limit_req_zone har bir IP uchun tezlik chegarasini belgilaydi. Login va API kabi nozik joylarni brute-force'dan himoya qiladi.
limit_req_zone $binary_remote_addr zone=api:10m rate=10r/s; Vite yasagan fayllar nomida hash bor, shuning uchun ularni uzoq muddat keshlash xavfsiz.
location /build/ { expires 1y; access_log off; } access.log har bir so'rovni, error.log muammolarni yozadi. 502 xatosida birinchi qaraladigan joy — error.log.
sudo tail -f /var/log/nginx/error.log reload paytida master yangi sozlamani o'qiydi, yangi worker'lar ochadi, eskilari esa joriy so'rovlarni tugatib yopiladi.
sudo nginx -t && sudo systemctl reload nginx 09 Amaliyot
root /var/www/app; yozilsa, https://example.uz/.env orqali parollar yuklab olinishi mumkin.
root doimo public papkasiga qarasin va yashirin fayllar uchun deny all location qo'shing.
Sozlamadagi bitta xato bilan restart qilinsa, Nginx ishga tushmaydi va barcha saytlar o'chadi.
Har doim avval nginx -t, keyin systemctl reload nginx. Reload xato sozlamani qabul qilmaydi va eski worker'lar ishlashda davom etadi.
502 — Nginx backend'dan javob ololmadi: PHP-FPM o'chgan, socket yo'li noto'g'ri yoki socket'ga ruxsat yo'q.
error.log ni o'qing, systemctl status php8.3-fpm ni tekshiring va fastcgi_pass dagi socket yo'li PHP versiyasiga mosligini ko'ring.
Backend barcha so'rovlarni Nginx IP'sidan kelgan deb ko'radi: loglar va rate limit noto'g'ri ishlaydi.
X-Forwarded-For va X-Forwarded-Proto header'larini uzating, Laravel'da esa trusted proxy'larni sozlang.
Ikki regex bir URI'ga mos kelsa, faylda birinchi yozilgani ishlaydi. Natijada kutilmagan blok bajariladi.
Aniqroq regex'ni yuqoriga qo'ying yoki prefiks uchun ^~ ishlating.
Har bir domen uchun sites-available da alohida fayl yozing va symlink bilan yoqing: o'chirish va tekshirish oson bo'ladi.
X-Content-Type-Options, X-Frame-Options va HTTPS'da Strict-Transport-Security header'larini qo'shing.
CSS, JS va rasmlarni PHP orqali emas, to'g'ridan-to'g'ri Nginx'dan bering va uzoq muddat keshlang.
Fayl yuklash bo'lsa, ruxsat etilgan hajmni aniq belgilang. Standart qiymat 1 MB, undan katta so'rov 413 oladi.
Let's Encrypt sertifikatlari qisqa muddatli. certbot taymerining ishlayotganini certbot renew --dry-run bilan tekshiring.
10 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.
server { ... }.