Asosiy kontentga o'tish

DevOps · Web server

Nginx qanday ishlaydi?

Bitta HTTPS so'rov Nginx worker'iga kelib, server block va location tanlovidan o'tib, statik fayl yoki PHP-FPM javobi bo'lib qaytishini kuzating.

  • Qiyinlik: O'rta
  • 40 daqiqa
  • 20 mavzu
  • 5 savolli test
Sizning progressingiz
0%
jonli jarayonSo'rov keladi
  1. Client GET /api/products Mobil ilova yoki Browser API'ga so'rov yuboradi.
  2. Nginx location /api/ TLS'ni ochadi va proxy_pass http://app; ko'rsatmasini bajaradi.
  3. limit_req 10r/s · burst=20 Har bir IP uchun so'rov tezligini cheklaydi (leaky bucket).
  4. proxy_cache /var/cache/nginx Backend javobini diskda saqlaydi va keyingi so'rovlarga o'zi qaytaradi.
  5. upstream app least_conn · 3 server Backend serverlar guruhi. Har bir so'rov uchun bittasini tanlaydi.
  6. App server 10.0.0.11:8000 Haqiqiy ilova. U Nginx'ni client deb ko'radi, asl IP esa header'da keladi.
Kurs rejasi 0%
  1. Nginx nima?
  2. Qanday ishlaydi
  3. Arxitektura
  4. Komponentlar
  5. Vizual misollar
  6. Simulyatsiya
  7. Kod va oqim
  8. Mavzular
  9. Xato va amaliyot
  10. Mini test

01 Kirish

Nginx nima?

Nginx — ochiq kodli web server va Reverse proxy. U statik fayllarni juda tez beradi, dinamik so'rovlarni esa PHP-FPM, Node.js yoki boshqa backend'ga uzatadi.

Nginx event-driven arxitekturaga tayanadi: bitta Master process sozlamani o'qiydi, bir nechta Worker process esa minglab ulanishni har biri uchun alohida thread ochmasdan, bitta event loop ichida boshqaradi.

Uning sozlamasi bloklardan iborat: http ichida Server block'lar, ular ichida Location'lar. So'rov kelganda Nginx avval qaysi server, keyin qaysi location mos kelishini aniqlaydi va o'sha blokdagi ko'rsatmani bajaradi.

Hayotiy o'xshatish

Nginx — katta mehmonxona resepshni: bir nechta xodim (worker) yuzlab mehmonga bir vaqtda xizmat qiladi. Kalit so'ragan mehmonga darhol beradi (statik fayl), murakkab so'rovni esa tegishli bo'limga (PHP-FPM) yo'naltiradi.

Turi
Web server, reverse proxy
Arxitektura
Master + worker, event-driven
Asosiy sozlama
/etc/nginx/nginx.conf
Saytlar
/etc/nginx/sites-enabled
Litsenziya
BSD-2, ochiq kod

02 Qanday ishlaydi

So'rov Nginx ichida qanday yo'l bosadi?

Pastga aylantiring: GET /users so'rovi worker tomonidan qabul qilinadi, TLS ochiladi, server va location tanlanadi, so'ng PHP-FPM'ga uzatiladi.

  1. Browser

    Ulanish ochiladi

    Browser serverning 443-port'iga TCP ulanish ochadi. Port'ni master process ochgan, ulanishni esa worker'lar qabul qiladi.

  2. Worker

    Worker ulanishni oladi

    Kernel epoll orqali worker'ning Event loop'iga "yangi ulanish bor" deb xabar beradi. Worker uni qabul qiladi va kutmasdan boshqa ulanishlarga ham xizmat qilaveradi.

  3. TLS

    TLS ochiladi

    Nginx sertifikat va private kalit bilan handshake qiladi. Shifr shu yerda ochiladi (TLS termination) va oqimdan oddiy HTTP so'rov o'qiladi.

  4. server_name

    Server block tanlanadi

    Avval listen 443 bo'lgan bloklar olinadi, so'ng Host: example.uz header'i server_name bilan solishtiriladi. Mos topilmasa, default_server ishlaydi.

  5. location

    Location tanlanadi

    /users uchun location / mos keldi. try_files avval /var/www/app/public/users fayli, keyin papkasini qidiradi: ikkalasi ham yo'q.

  6. location

    Ichki yo'naltirish

    try_files oxirgi variantga o'tadi: /index.php?$query_string. Nginx yangi URI bilan location'ni qayta tanlaydi, endi location ~ \.php$ mos keladi.

  7. fastcgi_pass

    FastCGI so'rov

    SCRIPT_FILENAME, REQUEST_URI, header'lar FastCGI parametrlari sifatida yig'iladi va fastcgi_pass socket'iga yoziladi.

  8. PHP-FPM

    Laravel ishlaydi

    PHP-FPM worker index.php ni bajaradi, Laravel /users marshrutini topadi va HTML qaytaradi.

  9. fastcgi_pass javob

    Javob buferga tushadi

    Nginx javobni socket'dan o'qib buferlaydi. PHP worker darhol bo'shab, keyingi so'rovni oladi.

  10. Response javob

    Javob tayyorlanadi

    gzip HTML'ni siqadi, add_header xavfsizlik header'larini qo'shadi, so'rov access.log ga yoziladi.

  11. Browser javob

    Browser javobni oladi

    Javob TLS bilan shifrlanib yuboriladi. Keep-alive tufayli ulanish ochiq qoladi va keyingi CSS so'rovi shu ulanishdan o'tadi.

03 Arxitektura

Nginx arxitekturasi

Bitta master process boshqaradi, worker'lar ishlaydi, cache process'lari diskdagi cache'ni kuzatadi. Sozlama esa ichma-ich bloklardan iborat.

Nginx systemctl status nginx

Bitta xizmat, bir nechta process.

Master process root

Sozlamani o'qiydi, port'larni ochadi, worker'larni boshqaradi.

  • nginx.conf /etc/nginx
  • Port'lar :80 · :443
  • Signal'lar nginx -s reload

Worker'lar www-data

Barcha ulanishlarni event loop ichida boshqaradi.

  • worker_processes auto = CPU soni
  • worker_connections har worker'ga
  • Event loop epoll

Cache process'lar proxy_cache bo'lsa

Disk cache'ni yuklaydi va hajmini nazorat qiladi.

  • cache loader ishga tushganda
  • cache manager eskisini o'chiradi

Sozlama bloklari context'lar

Ichma-ich bloklar: ichkaridagi sozlama tashqaridagini meros oladi.

  • http {} umumiy sozlamalar
  • server {} bitta sayt
  • location {} URI bo'yicha
  • upstream {} backend guruhi

04 Asosiy qismlar

Asosiy komponentlar

  • Master process

    Root huquqi bilan ishlaydi: sozlamani o'qiydi, 80 va 443-port'larni ochadi, worker'larni yaratadi va qayta yuklaydi.

  • Worker process

    Cheklangan foydalanuvchi nomidan ishlaydi va minglab ulanishni bitta event loop'da boshqaradi.

  • server block

    Bitta sayt sozlamasi: qaysi port, qaysi domen, qaysi papka va qaysi sertifikat.

  • location

    URI bo'yicha qoida: statik fayl berish, PHP'ga uzatish yoki proxy qilish.

  • try_files

    Fayllarni ketma-ket qidiradi, hech biri topilmasa oxirgi variantga (masalan, index.php) yo'naltiradi.

  • fastcgi_pass

    So'rovni FastCGI protokoli orqali PHP-FPM'ga uzatadi.

  • proxy_pass

    So'rovni HTTP orqali boshqa server yoki upstream guruhiga uzatadi.

  • upstream

    Bir nechta backend server guruhi va ular orasida yuklamani taqsimlash usuli.

05 Vizual misollar

Ko'rib tushunamiz

Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.

Jarayon

Location qanday tanlanadi?

Nginx location'larni fayldagi tartibda emas, aniq qoida bo'yicha tanlaydi. Shuni bilmaslik ko'p xatolarga sabab bo'ladi.

  1. Aniq moslik location = / URI aynan teng bo'lsa, qidiruv darhol to'xtaydi.
  2. Eng uzun prefiks location /images/ Barcha prefiks location'lardan eng uzun mos kelgani eslab qolinadi.
  3. ^~ bo'lsa location ^~ /static/ Eng uzun prefiksda ^~ bo'lsa, regex'lar tekshirilmaydi.
  4. Regex location ~ \.php$ Regex location'lar fayldagi tartibda tekshiriladi, birinchi mos kelgani g'olib.
  5. Prefiksga qaytish location / Hech bir regex mos kelmasa, eslab qolingan eng uzun prefiks ishlaydi.

Shuning uchun /index.php so'rovi location / emas, location ~ \.php$ ga tushadi.

Ketma-ketlik

Reverse proxy va TLS termination

Internet bilan Nginx o'rtasidagi trafik shifrlangan. Nginx shifrni ochadi va ichki tarmoqdagi backend'ga oddiy HTTP so'rov yuboradi.

  1. Browser dan Nginxga: ClientHello Browser TLS ulanishni boshlaydi va qaysi domenga kirmoqchi ekanini (SNI) aytadi.
  2. Nginx dan Browserga: ServerHello + sertifikat Nginx example.uz sertifikatini yuboradi, kalitlar kelishiladi.
  3. Browser dan Nginxga: GET /api/orders (shifrlangan) HTTP so'rov endi shifrlangan kanal ichida keladi.
  4. Nginx dan App serverga: GET /api/orders (HTTP) Nginx X-Forwarded-For va X-Forwarded-Proto: https header'larini qo'shib, so'rovni 10.0.0.11:8000 ga uzatadi.
  5. App server dan Nginxga: 200 OK · JSON Backend shifrlash bilan ovora bo'lmaydi, faqat javob tayyorlaydi.
  6. Nginx dan Browserga: 200 OK (gzip + TLS) Nginx javobni siqadi, shifrlaydi va Browser'ga qaytaradi.
6 ta xabar
Taqqoslash

Har ulanishga thread va event loop

Klassik model har bir ulanish uchun alohida process yoki thread ajratadi. Nginx esa ozgina worker bilan ko'p ulanishni boshqaradi.

Process/thread har ulanishga Nginx event loop
Ulanish kim boshqaradi Har biriga alohida thread yoki process Bitta worker ko'p ulanishni navbatma-navbat
Kutish paytida Thread band bo'lib, uxlab turadi Worker boshqa tayyor ulanishga o'tadi
Xotira Ulanishlar soni bilan birga o'sadi Nisbatan barqaror
Context switch Ko'p Kam: worker soni odatda CPU soniga teng
Sekin client'lar Thread'larni uzoq band qiladi Deyarli resurs olmaydi
Zaif tomoni Ko'p ulanishda RAM tez tugaydi Bloklovchi kod worker'ni to'xtatadi, shuning uchun PHP alohida ishlaydi
Terminal

Nginx bilan kundalik ish

Sozlamani tekshirish, xavfsiz qayta yuklash, process'larni ko'rish va javob header'larini tekshirish.

sudo nginx -t

nginx: the configuration file /etc/nginx/nginx.conf syntax is ok

nginx: configuration file /etc/nginx/nginx.conf test is successful

sudo systemctl reload nginx

ps -o pid,user,cmd -C nginx

PID USER CMD

1042 root nginx: master process /usr/sbin/nginx -g daemon on; master_process on;

2318 www-data nginx: worker process

2319 www-data nginx: worker process

curl -I https://example.uz/build/app.css

HTTP/2 200

server: nginx

content-type: text/css

cache-control: max-age=31536000

tail -n 2 /var/log/nginx/access.log

203.0.113.7 - - [06/Oct/2026:10:14:02 +0000] "GET /users HTTP/2.0" 200 5123 "-" "Mozilla/5.0"

203.0.113.7 - - [06/Oct/2026:10:14:02 +0000] "GET /build/app.css HTTP/2.0" 200 18244 "https://example.uz/users" "Mozilla/5.0"

06 Interaktiv simulyatsiya

Reverse proxy: rate limit, cache va load balancing

Nginx API serverlar oldida turadi. Birinchi so'rov backend'gacha boradi, ikkinchisi cache'dan qaytadi, haddan tashqari ko'p so'rov esa rad etiladi. «API so'rov yuborish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.

0 / 12
  1. Client GET /api/products Mobil ilova yoki Browser API'ga so'rov yuboradi.
  2. Nginx location /api/ TLS'ni ochadi va proxy_pass http://app; ko'rsatmasini bajaradi.
  3. limit_req 10r/s · burst=20 Har bir IP uchun so'rov tezligini cheklaydi (leaky bucket).
  4. proxy_cache /var/cache/nginx Backend javobini diskda saqlaydi va keyingi so'rovlarga o'zi qaytaradi.
  5. upstream app least_conn · 3 server Backend serverlar guruhi. Har bir so'rov uchun bittasini tanlaydi.
  6. App server 10.0.0.11:8000 Haqiqiy ilova. U Nginx'ni client deb ko'radi, asl IP esa header'da keladi.
Tayyor

«API so'rov yuborish» tugmasini bosing

Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.

  • Mijoz
  • Server
  • Tekshiruv
  • Kesh
  • Tarmoq
  • Runtime
  • so'rov
  • javob

07 Kod va oqim

Laravel uchun server block

Har bir qadamda sozlamaning qaysi qatori ishlayotgani va so'rov Nginx ichida qayerda turgani bir vaqtda ko'rinadi.

/etc/nginx/sites-available/example.uznginx
server {    listen 443 ssl;    server_name example.uz;    root /var/www/app/public;    index index.php;    ssl_certificate     /etc/letsencrypt/live/example.uz/fullchain.pem;    ssl_certificate_key /etc/letsencrypt/live/example.uz/privkey.pem;    gzip on;     location / {        try_files $uri $uri/ /index.php?$query_string;    }     location ~ \.php$ {        fastcgi_pass unix:/run/php/php8.3-fpm.sock;        fastcgi_param SCRIPT_FILENAME $realpath_root$fastcgi_script_name;        include fastcgi_params;    }     location ~ /\.(?!well-known).* {        deny all;    }}
  1. listen 443 ssl Qaysi port'da ulanish qabul qilinadi.
  2. server_name example.uz Qaysi domen uchun shu blok ishlaydi.
  3. root /var/www/app/public Fayllar qidiriladigan papka.
  4. TLS · gzip letsencrypt Sertifikat va siqish.
  5. try_files → /index.php Fayl bo'lsa beradi, bo'lmasa Laravel'ga.
  6. PHP-FPM php8.3-fpm.sock PHP so'rovlari shu yerda bajariladi.
  7. deny /.env, /.git Yashirin fayllarga kirish taqiqlanadi.

08 Mavzular

Nginx mavzulari

20 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.

Asoslar 10

Nginx nima? Browser → Nginx → PHP-FPM

Web server, reverse proxy va load balancer vazifasini bajaruvchi dastur. Laravel loyihalarida odatda Browser va PHP-FPM o'rtasida turadi.

Master va worker Master → Worker 1 → Worker 2

Master root sifatida port'larni ochadi va sozlamani o'qiydi. Worker'lar cheklangan foydalanuvchi nomidan haqiqiy ishni bajaradi.

worker_processes auto;
Event-driven model Ulanishlar → epoll → Worker

Worker ulanishdan javob kutib turmaydi: tayyor bo'lgan ulanish bilan ishlaydi, qolganlari kernel kuzatuvida turadi.

events { worker_connections 1024; }
Sozlama tuzilishi http → server → location

nginx.conf ichida events va http bloklari, http ichida server, server ichida location. Ko'rsatma eng yaqin blokdan olinadi.

include /etc/nginx/sites-enabled/*;
Server block sites-available → symlink → sites-enabled

Bitta saytning sozlamasi. Ubuntu'da sites-available ga yoziladi va sites-enabled ga symlink orqali yoqiladi.

sudo ln -s /etc/nginx/sites-available/example.uz /etc/nginx/sites-enabled/
server_name va default_server Host header → server_name → Server block

So'rovdagi Host header'i server_name bilan solishtiriladi. Hech biri mos kelmasa, shu port'dagi default_server ishlaydi.

listen 80 default_server;
location URI → location → Ko'rsatma

URI bo'yicha qoidalar: = aniq, ^~ prefiks (regex'siz), ~ va ~* regex, oddiy prefiks. Tanlov tartibi fayldagi tartibdan farq qiladi.

location ^~ /storage/ { expires 7d; }
Statik fayllar: root va alias /build/app.css → root → Disk

root URI'ni papkaga qo'shadi, alias esa location qismini almashtiradi. Statik fayllarni Nginx sendfile bilan PHP'siz beradi.

location /media/ { alias /srv/uploads/; }
try_files $uri → $uri/ → /index.php

Variantlarni ketma-ket tekshiradi: fayl, papka, so'ng zaxira URI. Laravel'da zaxira — /index.php?$query_string.

try_files $uri $uri/ /index.php?$query_string;
fastcgi_pass va PHP-FPM Nginx → FastCGI → PHP-FPM

Nginx PHP'ni o'zi bajarmaydi. U so'rovni FastCGI formatida PHP-FPM'ga yuboradi va javobni qaytaradi.

fastcgi_pass unix:/run/php/php8.3-fpm.sock;

Chuqurroq 10

Reverse proxy Client → Nginx → Backend

Nginx client nomidan backend'ga so'rov yuboradi. Backend'ga asl IP va sxemani header'lar orqali yetkazish kerak.

proxy_set_header X-Forwarded-For $proxy_add_x_forwarded_for;
Load balancing Nginx → upstream → app1 · app2 · app3

upstream blokida bir nechta server yoziladi. Standart usul round-robin; least_conn va ip_hash ham bor.

upstream app { least_conn; server 10.0.0.11:8000; server 10.0.0.12:8000; }
TLS termination HTTPS → Nginx → HTTP

Shifrlash Nginx'da ochiladi, backend oddiy HTTP bilan ishlaydi. Sertifikatni odatda Let's Encrypt va certbot beradi.

sudo certbot --nginx -d example.uz
HTTP'dan HTTPS'ga http:// → 301 → https://

80-port uchun kichik server block yoziladi va barcha so'rovlar 301 bilan HTTPS'ga yo'naltiriladi.

return 301 https://$host$request_uri;
gzip siqish HTML → gzip → Kichik javob

Matnli javoblar (HTML, CSS, JS, JSON) yuborishdan oldin siqiladi. Rasm va video allaqachon siqilgan, ularga gzip foyda bermaydi.

gzip_types text/css application/javascript application/json;
proxy_cache So'rov → Cache HIT? → Backend

Backend javobini diskda saqlab, keyingi so'rovlarga o'zi qaytaradi. proxy_cache_path zona va hajmni belgilaydi.

proxy_cache_valid 200 10m;
Rate limiting IP → limit_req → 429 / OK

limit_req_zone har bir IP uchun tezlik chegarasini belgilaydi. Login va API kabi nozik joylarni brute-force'dan himoya qiladi.

limit_req_zone $binary_remote_addr zone=api:10m rate=10r/s;
Statik fayllar keshi app-3f9c.css → expires → Browser kesh

Vite yasagan fayllar nomida hash bor, shuning uchun ularni uzoq muddat keshlash xavfsiz.

location /build/ { expires 1y; access_log off; }
Loglar So'rov → access.log → error.log

access.log har bir so'rovni, error.log muammolarni yozadi. 502 xatosida birinchi qaraladigan joy — error.log.

sudo tail -f /var/log/nginx/error.log
Reload: uzilishsiz yangilash nginx -t → reload → Yangi worker'lar

reload paytida master yangi sozlamani o'qiydi, yangi worker'lar ochadi, eskilari esa joriy so'rovlarni tugatib yopiladi.

sudo nginx -t && sudo systemctl reload nginx

09 Amaliyot

Xatolardan qoching, to'g'risini qiling

Keng tarqalgan xatolar

  • root loyiha ildiziga qaratilgan

    root /var/www/app; yozilsa, https://example.uz/.env orqali parollar yuklab olinishi mumkin.

    root doimo public papkasiga qarasin va yashirin fayllar uchun deny all location qo'shing.

  • nginx -t siz restart

    Sozlamadagi bitta xato bilan restart qilinsa, Nginx ishga tushmaydi va barcha saytlar o'chadi.

    Har doim avval nginx -t, keyin systemctl reload nginx. Reload xato sozlamani qabul qilmaydi va eski worker'lar ishlashda davom etadi.

  • 502 Bad Gateway sababini bilmaslik

    502 — Nginx backend'dan javob ololmadi: PHP-FPM o'chgan, socket yo'li noto'g'ri yoki socket'ga ruxsat yo'q.

    error.log ni o'qing, systemctl status php8.3-fpm ni tekshiring va fastcgi_pass dagi socket yo'li PHP versiyasiga mosligini ko'ring.

  • Proxy ortida asl IP yo'qoladi

    Backend barcha so'rovlarni Nginx IP'sidan kelgan deb ko'radi: loglar va rate limit noto'g'ri ishlaydi.

    X-Forwarded-For va X-Forwarded-Proto header'larini uzating, Laravel'da esa trusted proxy'larni sozlang.

  • Regex location tartibini e'tiborsiz qoldirish

    Ikki regex bir URI'ga mos kelsa, faylda birinchi yozilgani ishlaydi. Natijada kutilmagan blok bajariladi.

    Aniqroq regex'ni yuqoriga qo'ying yoki prefiks uchun ^~ ishlating.

Eng yaxshi amaliyotlar

  1. Har sayt alohida faylda

    Har bir domen uchun sites-available da alohida fayl yozing va symlink bilan yoqing: o'chirish va tekshirish oson bo'ladi.

  2. Xavfsizlik header'lari

    X-Content-Type-Options, X-Frame-Options va HTTPS'da Strict-Transport-Security header'larini qo'shing.

  3. Statik fayllarni Nginx bersin

    CSS, JS va rasmlarni PHP orqali emas, to'g'ridan-to'g'ri Nginx'dan bering va uzoq muddat keshlang.

  4. client_max_body_size

    Fayl yuklash bo'lsa, ruxsat etilgan hajmni aniq belgilang. Standart qiymat 1 MB, undan katta so'rov 413 oladi.

  5. Sertifikatni avtomatik yangilash

    Let's Encrypt sertifikatlari qisqa muddatli. certbot taymerining ishlayotganini certbot renew --dry-run bilan tekshiring.

10 Mini test

O'zingizni sinab ko'ring

5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.

1/5Laravel'da /users so'rovi uchun try_files $uri $uri/ /index.php?$query_string; nima qiladi?
2/5Nginx qanday qilib kam sonli worker bilan minglab ulanishga xizmat qiladi?
3/5/index.php so'rovi uchun location / va location ~ \.php$ bor. Qaysi biri ishlaydi?
4/5Saytda 502 Bad Gateway chiqdi. Eng ehtimolli sabab nima?
5/5TLS termination nimani anglatadi?

Atamalar lug'ati

Reverse proxy
Client'lar nomidan backend serverlarga so'rov yuboradigan va javobni qaytaradigan oraliq server.
Master process
Nginx'ning bosh process'i: sozlamani o'qiydi, port'larni ochadi va worker'larni boshqaradi.
Worker process
Ulanishlarni qabul qilib, so'rovlarni bajaradigan Nginx process'i.
Server block
Bitta sayt yoki domen uchun Nginx sozlamasi: server { ... }.
Location
URI bo'yicha tanlanadigan va so'rov bilan nima qilishni belgilaydigan blok.
Upstream
Nginx so'rovlarni taqsimlaydigan backend serverlar guruhi.
FastCGI
Web server va PHP-FPM kabi dastur o'rtasidagi so'rov uzatish protokoli.
TLS termination
HTTPS shifrini proxy serverda ochib, ichkariga oddiy HTTP so'rov yuborish.
Event loop
Bitta thread ko'p ulanishni navbatma-navbat, faqat tayyor bo'lganda boshqaradigan sikl.

Keyingi qadam: bog'liq texnologiyalar