Authentication
Login, parol hash'i, sessiya, cookie, token, OAuth2 va 2FA qanday ishlashini bosqichma-bosqich ko'ring.
Web · Himoya
Bitta so'rov qatlam-qatlam himoyadan qanday o'tishini kuzating: HTTPS, rate limit, CSRF, ruxsat, validatsiya, prepared statement va escaping. Har bir hujumni va uni to'xtatadigan himoyani yonma-yon ko'ring.
PUT /posts/15 Forma yuboriladi. Undagi har bir maydon ishonchsiz ma'lumot.
TLS 1.3 Trafik shifrlangan: yo'lda cookie va ma'lumotni o'qib yoki o'zgartirib bo'lmaydi.
throttle:30,1 Bir client'dan juda ko'p so'rovni to'xtatadi.
@csrf · SameSite So'rov aynan sizning sahifangizdan yuborilganini tekshiradi.
auth middleware Foydalanuvchi tizimga kirganmi?
update(user, post) Bu foydalanuvchi aynan shu postni o'zgartira oladimi? IDOR'dan himoya.
UpdatePostRequest Faqat ruxsat etilgan maydonlar, to'g'ri tip va uzunlik.
prepared statement Qiymat SQL'dan alohida yuboriladi va hech qachon buyruq bo'lib bajarilmaydi.
{{ $post->title }} Chiqishda HTML maxsus belgilari escape qilinadi.
CSP · nosniff Browser'ga qo'shimcha cheklovlar: qaysi skriptlar ishlashi mumkin, sahifani iframe'ga qo'yish mumkinmi.
01 Kirish
Web xavfsizlik — ilova, uning ma'lumotlari va foydalanuvchilarini noto'g'ri foydalanishdan himoya qilish. Asosiy qoida: foydalanuvchidan kelgan har qanday ma'lumot (forma, URL, header, cookie, fayl) ishonchsiz hisoblanadi.
Ko'p xavflar bitta xatodan kelib chiqadi: ma'lumot va buyruq aralashib ketadi. SQL injectionda matn SQL'ga, XSSda matn JavaScript'ga aylanadi. Himoya ham bir xil: ma'lumotni buyruqdan ajratish va kontekstga mos escape qilish.
Bitta himoyaga tayanmaslik kerak. Defense in depth yondashuvida bir nechta mustaqil qatlam bo'ladi: biri o'tkazib yuborsa, keyingisi to'xtatadi. OWASP Top 10 eng keng tarqalgan xavflar ro'yxati sifatida yaxshi boshlanish nuqtasi.
Hayotiy o'xshatish
Ilovani bankka o'xshating: kirishda qo'riqchi (HTTPS, rate limit), ichkarida shaxsni tekshirish (auth), har bir seyf uchun alohida ruxsat (policy) va kameralar (log). Bitta eshik ochiq qolsa ham, boshqalari pulni saqlaydi.
02 Qanday ishlaydi
Pastga aylantiring: foydalanuvchi post sarlavhasini <script>alert(1)</script> ga o'zgartirmoqchi. So'rov har bir qatlamda tekshiriladi va natijada xavfsiz matn bo'lib ko'rinadi.
Sarlavha maydonida <script>alert(1)</script> matni bor. Server buni oldindan bilmaydi, shuning uchun har qanday input ishonchsiz.
So'rov HTTPS orqali ketadi. HSTS tufayli Browser bu saytga HTTP orqali umuman ulanmaydi.
Bu foydalanuvchi daqiqasiga 30 tadan kam so'rov yuborgan. O'tadi. Avtomatlashtirilgan hujumlar shu yerda sekinlashadi.
Formadagi _token sessiyadagi bilan bir xil. Begona saytdan yuborilgan forma bu token'ni bilmagani uchun 419 bilan to'xtatilardi.
Sessiya cookie'si bo'yicha foydalanuvchi aniqlandi. Kirmagan bo'lsa, login sahifasiga yo'naltirilardi.
Post 15 shu foydalanuvchiga tegishlimi? URL'dagi raqamni 16 ga o'zgartirib boshqaning postini tahrirlash (IDOR) shu yerda 403 bilan to'xtaydi.
title 255 belgigacha satr. So'rovga qo'shilgan is_featured=1 kabi ortiqcha maydon validated() natijasiga kirmaydi (Mass assignment himoyasi).
Eloquent Prepared statement ishlatadi: sarlavha oddiy matn sifatida saqlanadi. Saqlashda emas, chiqarishda escape qilinadi.
Blade {{ }} sarlavhani <script>alert(1)</script> ga aylantiradi. Browser uni kod emas, oddiy matn sifatida ko'rsatadi.
Agar biror joyda escape unutilgan bo'lsa ham, CSP inline skriptlarni bloklaydi.
Foydalanuvchi sarlavhani matn ko'rinishida ko'radi, hech qanday skript ishlamadi. Har bir qatlam mustaqil ishladi.
03 Arxitektura
Xavfsizlik bitta joyda emas: tarmoq, ilova kirishi, ma'lumot va chiqish qatlamlarida, shuningdek infratuzilmada bo'ladi.
Web ilova himoyasi defense in depth
Bir-birini to'ldiruvchi mustaqil himoyalar.
Tarmoq transport
So'rov serverga yetguncha.
shifrlash faqat HTTPS suiiste'mol Kirish so'rov tekshiruvi
Kim, nima va qanday ma'lumot bilan.
kimligini aniqlash IDOR input Ma'lumot saqlash
Database va fayllar.
SQL injection tip, hajm, joy parol, maxfiy maydon Chiqish Browser'ga
Javob qanday ko'rsatiladi.
XSS skript cheklovi nosniff, frame Infratuzilma operatsiyalar
Kod atrofidagi muhit.
.env, kalitlar composer audit hujumni ko'rish 04 Asosiy qismlar
SQL shabloni va qiymatlar alohida yuboriladi. SQL injection'ga qarshi asosiy himoya.
<, >, ", ', & belgilarini HTML entity'ga aylantirish. Blade {{ }} buni avtomatik qiladi.
Har bir sessiyaga tasodifiy token. O'zgartiruvchi so'rovlarda tekshiriladi.
Har bir resurs uchun ruxsat qoidasi: foydalanuvchi bu aniq yozuv bilan nima qila oladi.
Kiruvchi ma'lumotning turi, formati, uzunligi va ruxsat etilgan maydonlarini tekshirish.
Browser qaysi manbalardan skript, uslub va rasm yuklashi mumkinligini belgilovchi header.
Shifrlangan transport va Browser'ni faqat HTTPS ishlatishga majburlash.
So'rovlar sonini cheklash: brute force va avtomatlashtirilgan hujumlarni sekinlashtiradi.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
Zararli matn database'ga saqlanadi va boshqa foydalanuvchiga ko'rsatiladi. Natija faqat bitta narsaga bog'liq: chiqishda escape qilinadimi yoki yo'q.
POST /comments "<script>...</script>"
Izoh o'rniga skript yuboriladi. INSERT (matn sifatida)
Prepared statement bilan saqlanadi. Saqlashning o'zi xavfsiz. GET /posts/15
Boshqa foydalanuvchi postni ochadi. izoh qatori
Izoh matni olinadi. Zaif: {!! $comment !!}
Matn HTML sifatida chiqsa, Browser skriptni bajaradi: u foydalanuvchi nomidan so'rov yuborishi yoki sahifani o'zgartirishi mumkin. Xavfsiz: {{ $comment }}
<script> ko'rinishiga keladi va oddiy matn bo'lib ko'rinadi. CSP qo'shimcha to'siq beradi. Zaif kod: "... WHERE email = '" . $email . "'". Email o'rniga ' OR '1'='1 yozilsa, shart har doim rost bo'ladi va barcha qatorlar qaytadi; prepared statement'da esa bu shunchaki mavjud bo'lmagan email va natija bo'sh.
users
| id PK BIGINT | email VARCHAR | role VARCHAR |
|---|---|---|
| 1 | admin@example.uz | admin |
| 2 | ali@example.uz | user |
| 3 | malika@example.uz | user |
natija_zaif_sorov
| id BIGINT | email VARCHAR | role VARCHAR |
|---|---|---|
| 1 | admin@example.uz | admin |
| 2 | ali@example.uz | user |
| 3 | malika@example.uz | user |
Ko'p hujumlar uchun to'g'ri yo'l Laravel'da allaqachon bor. Xavf odatda shu yo'ldan chetga chiqilganda paydo bo'ladi.
| Zaif | Xavfsiz | |
|---|---|---|
| SQL injection | DB::select("... id = $id") | DB::select('... id = ?', [$id]) |
| XSS | {!! $user->bio !!} | {{ $user->bio }} |
| CSRF | Formada @csrf yo'q, route istisnoga qo'shilgan | @csrf + SameSite=Lax cookie |
| Mass assignment | User::create($request->all()) | User::create($request->validated()) |
| IDOR | Invoice::find($id) | $request->user()->invoices()->findOrFail($id) |
| Fayl yuklash | Asl nom bilan public/ ga saqlash | mimes/max validatsiya, tasodifiy nom, bajarilmaydigan joy |
| SSRF | Http::get($request->url) | Ruxsat etilgan domenlar ro'yxati, ichki IP'larni bloklash |
Foydalanuvchi bankka kirgan holda begona sahifani ochadi. Sahifa yashirin forma orqali bankka so'rov yuborishga urinadi.
POST /login
Foydalanuvchi bankka kiradi. Set-Cookie: SameSite=Lax
Sessiya cookie'si beriladi. GET /yutuq
Foydalanuvchi xabardagi havolani ochadi. yashirin forma, auto-submit
Sahifada bankka yo'naltirilgan yashirin forma bor. POST /transfer
Begona saytdan kelgan POST'ga SameSite=Lax cookie qo'shilmaydi. Cookie qo'shilgan taqdirda ham CSRF token yo'q. 419 / login talab
So'rov rad etildi: pul o'tkazilmadi. 06 Interaktiv simulyatsiya
«So'rov yuborish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
PUT /posts/15 Forma yuboriladi. Undagi har bir maydon ishonchsiz ma'lumot.
TLS 1.3 Trafik shifrlangan: yo'lda cookie va ma'lumotni o'qib yoki o'zgartirib bo'lmaydi.
throttle:30,1 Bir client'dan juda ko'p so'rovni to'xtatadi.
@csrf · SameSite So'rov aynan sizning sahifangizdan yuborilganini tekshiradi.
auth middleware Foydalanuvchi tizimga kirganmi?
update(user, post) Bu foydalanuvchi aynan shu postni o'zgartira oladimi? IDOR'dan himoya.
UpdatePostRequest Faqat ruxsat etilgan maydonlar, to'g'ri tip va uzunlik.
prepared statement Qiymat SQL'dan alohida yuboriladi va hech qachon buyruq bo'lib bajarilmaydi.
{{ $post->title }} Chiqishda HTML maxsus belgilari escape qilinadi.
CSP · nosniff Browser'ga qo'shimcha cheklovlar: qaysi skriptlar ishlashi mumkin, sahifani iframe'ga qo'yish mumkinmi.
«So'rov yuborish» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Kod va oqim
Bitta tahrirlash funksiyasi va uning shabloni. Har bir qator bitta hujumni yopadi.
// routes/web.phpRoute::put('/posts/{post}', [PostController::class, 'update']) ->middleware(['auth', 'throttle:30,1'])->name('posts.update'); // app/Http/Controllers/PostController.phppublic function update(UpdatePostRequest $request, Post $post){ Gate::authorize('update', $post); $post->update($request->validated()); return redirect()->route('posts.show', $post);} // Xom SQL kerak bo'lsa ham qiymat alohida uzatiladi$rows = DB::select('select * from posts where author_id = ?', [$authorId]); // resources/views/posts/show.blade.php<h1>{{ $post->title }}</h1><form method="POST" action="{{ route('posts.update', $post) }}"> @csrf @method('PUT')</form>
auth · throttle Kirish va limit.
Gate::authorize Egalik tekshiruvi.
UpdatePostRequest Faqat ruxsat etilgan maydonlar.
? binding Parametrlangan so'rov.
{{ }} Avtomatik escaping.
@csrf Forma token'i.
08 Mavzular
19 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
Web ilovalardagi eng keng tarqalgan xavf toifalari ro'yxati, vaqti-vaqti bilan yangilanadi. Kod ko'rib chiqish va testlar uchun yaxshi tekshiruv ro'yxati.
Foydalanuvchi matni SQL so'roviga qo'shib yozilsa, u so'rov mantiqini o'zgartirishi mumkin. Prepared statement va Eloquent bunga yo'l qo'ymaydi.
User::where('email', $email)->first(); Foydalanuvchi matni HTML'ga escape qilinmasdan chiqsa, Browser undagi skriptni bajaradi. Chiqishda kontekstga mos escape qiling.
{{ $comment->body }} Begona sayt foydalanuvchi Browser'i orqali so'rov yuboradi, cookie esa avtomatik qo'shiladi. CSRF token va SameSite cookie buni to'xtatadi.
<form method="POST"> @csrf </form> Oddiy parollar, cheklanmagan login urinishlari, yangilanmaydigan sessiya ID va 2FA yo'qligi hisoblarni egallashni osonlashtiradi.
URL'dagi raqamni o'zgartirib boshqaning ma'lumotini olish: /invoices/1002 → /invoices/1003. Har doim egalik yoki ruxsatni tekshiring.
$invoice = $request->user()->invoices()->findOrFail($id); So'rovdagi barcha maydonlarni modelga to'g'ridan-to'g'ri yozish is_admin=1 kabi maydonlarni ham o'zgartirishga imkon beradi.
protected $fillable = ['title', 'body']; Tip va hajmni tekshiring, faylga tasodifiy nom bering va uni server kod sifatida bajarmaydigan joyda saqlang.
$request->validate(['avatar' => 'required|mimes:jpg,png,webp|max:2048']); Shifrlanmagan HTTP'da parol va cookie'ni bir tarmoqdagi istalgan kishi ko'rishi mumkin. Hamma sahifa faqat HTTPS orqali.
Browser'ga qo'shimcha qoidalar: Content-Security-Policy, Strict-Transport-Security, X-Content-Type-Options: nosniff, Referrer-Policy.
X-Content-Type-Options: nosniff Qaysi manbalardan skript yuklash mumkinligini belgilaydi. Inline skriptlar faqat nonce bilan ishlasa, XSS orqali kiritilgan skript bajarilmaydi.
Content-Security-Policy: default-src 'self'; script-src 'self' 'nonce-r4nd0m' Browser saytga faqat HTTPS orqali ulanishni eslab qoladi. Birinchi tashrifdan keyin HTTP'ga tushirish hujumi ishlamaydi.
Strict-Transport-Security: max-age=31536000; includeSubDomains Sizning sahifangiz begona saytda shaffof iframe ichida ochilib, foydalanuvchi bilmasdan tugma bosadi. frame-ancestors buni taqiqlaydi.
Content-Security-Policy: frame-ancestors 'none' Server foydalanuvchi bergan URL'ga so'rov yuborsa, hujumchi ichki servislarga yoki bulut metadata manziliga murojaat qildirishi mumkin. Domenlar ro'yxatini cheklang, ichki IP'larni bloklang.
Login, parol tiklash, SMS yuborish va API endpoint'larida so'rovlar sonini cheklang. Oshganda 429 qaytadi.
RateLimiter::for('login', fn ($r) => Limit::perMinute(5)->by($r->ip())); Parol, API kalit va APP_KEY kodda emas, .env yoki secret manager'da. .env git'ga tushmaydi, sizib chiqqan kalit darhol almashtiriladi.
APP_DEBUG=false Kutubxonalardagi ma'lum zaifliklarni muntazam tekshiring va yangilang. Buni CI'ga qo'shing.
composer audit && npm audit Har qanday Origin ni qaytarish va Allow-Credentials: true ni birga ishlatish istalgan saytga foydalanuvchi nomidan API'ni o'qish imkonini beradi.
Muvaffaqiyatsiz login'lar, 403 lar va g'ayrioddiy faollikni yozing va kuzating. Log'ga parol va token yozilmaydi.
09 Amaliyot
Escape qilinmagan chiqish izoh, profil yoki qidiruv satri orqali XSS'ga yo'l ochadi.
Har doim {{ }}. HTML kerak bo'lsa, ishonchli kutubxona bilan tozalang (masalan, HTML Purifier) va CSP qo'shing.
Xato sahifasi stack trace, fayl yo'llari va sozlamalarni ko'rsatadi: hujumchi uchun tayyor xarita.
Production'da APP_DEBUG=false, xatolar faqat log'ga yoziladi.
Eloquent ishlatilsa ham whereRaw("name = '$name'") SQL injection'ga ochiq.
Binding ishlating: whereRaw('name = ?', [$name]) yoki oddiy where('name', $name).
JavaScript validatsiyasini Browser'da o'chirish yoki so'rovni curl bilan to'g'ridan-to'g'ri yuborish oson.
Frontend tekshiruvi qulaylik uchun, haqiqiy validatsiya va ruxsat tekshiruvi har doim serverda.
.env yoki kodga yozilgan API kalit repozitoriyga tushsa, tarixdan o'chirish ham yetmaydi: nusxalar allaqachon tarqalgan bo'lishi mumkin.
.env ni .gitignore ga qo'shing, sizib chiqqan kalitni darhol almashtiring (rotate).
CSRF middleware, Blade escaping, Eloquent binding standart holatda yoqilgan. Istisnolar qo'shishdan oldin sababini aniq biling.
Database foydalanuvchisi, API token va admin rollari faqat kerakli huquqlarga ega bo'lsin.
Foydalanuvchi yozuvlariga tegishli har bir endpoint egalik yoki rolni tekshirsin. Buni feature test bilan mustahkamlang.
HSTS, CSP, nosniff, Referrer-Policy va frame-ancestors ni web server yoki middleware darajasida qo'shing.
PHP, Laravel va paketlarni yangilab turing, composer audit ni CI'da ishga tushiring.
10 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.