Database
Jadval, key, index, transaction va replication: database ma'lumotni qanday saqlashi va himoyalashini ko'ring.
Database · So'rov tili
Bitta SELECT so'rovi database ichida bosqichma-bosqich qanday bajarilishini kuzating: matn tahlil qilinadi, reja tuziladi, row'lar topiladi va natija qaytadi. O'zingiz so'rov yozib, ishga tushirib ko'ring.
BEGIN; UPDATE ... Ilova transaction ochadi va UPDATE yuboradi.
WHERE id = 12 So'rov tahlil qilinadi va primary key orqali bitta row'ga boriladigan reja tuziladi.
orders.id = 12 O'zgaradigan row qulflanadi: boshqa transaction uni shu payt o'zgartira olmaydi.
xotiradagi page Row joylashgan page xotiraga olinadi va o'zgarish avval shu yerda qilinadi.
redo log / WAL Har bir o'zgarish ketma-ket yoziladigan log faylga qayd qilinadi. Crash'dan keyin tiklash shu log orqali bo'ladi.
log → disk Log diskka yozilgach, transaction tasdiqlanadi va lock bo'shaydi.
jadval fayllari O'zgargan page'lar keyinroq fon jarayoni tomonidan asosiy fayllarga yoziladi.
01 Kirish
SQL (Structured Query Language) — relatsion database'lar bilan gaplashish tili. U bilan ma'lumot so'raladi (SELECT), qo'shiladi (INSERT), o'zgartiriladi (UPDATE), o'chiriladi (DELETE) va jadvallar quriladi (CREATE TABLE).
SQL deklarativ til: siz nima kerakligini yozasiz, qanday topishni database o'zi hal qiladi. So'rov avval Parser'dan, keyin Query planner'dan o'tadi; planner eng arzon yo'lni tanlaydi: Index orqalimi yoki Table scan bilanmi.
MySQL, MariaDB, PostgreSQL va SQLite bitta standartga tayanadi. Asosiy sintaksis hamma joyda bir xil, farqlar qo'shimcha imkoniyatlar va kichik detallarda.
Hayotiy o'xshatish
SQL — kutubxonachiga yozilgan buyurtma varaqasi: siz "18 yoshdan katta o'quvchilar ro'yxati" deb yozasiz, qaysi javondan va qaysi katalog orqali qidirishni kutubxonachi o'zi hal qiladi.
02 Qanday ishlaydi
Pastga aylantiring: SELECT * FROM users WHERE age > 18; matni bosqichma-bosqich tayyor row'larga aylanadi.
Ilova SELECT * FROM users WHERE age > 18; matnini yuboradi. Bu shunchaki satr: database uni hali tushunmagan.
Matn ochiq connection orqali database server'ga keladi. Server uni shu ulanishning session'i ichida qabul qiladi.
Parser matnni SELECT, *, FROM, users, WHERE kabi token'larga bo'lib, daraxt quradi. SELEC deb yozilsa, xato aynan shu yerda qaytadi.
users jadvali va age ustuni mavjudmi, foydalanuvchida SELECT huquqi bormi — tekshiriladi. * jadvalning aniq ustunlar ro'yxatiga ochiladi.
Query planner statistikaga qaraydi: jadvalda nechta row bor, age > 18 ularning qancha qismiga mos. Shart kam row qaytarsa index arzon, ko'p row qaytarsa butun jadvalni ketma-ket o'qish arzonroq.
Bu misolda statistikaga ko'ra mos row'lar kam, shuning uchun idx_users_age orqali o'qish tanlanadi. Shu reja Execution plan deyiladi.
Reja operatorlar daraxti sifatida bajariladi. Har bir operator topgan row'ini darhol keyingisiga uzatadi.
Executor B-tree Index'da 18 dan katta birinchi qiymatga tushadi va saralangan qiymatlar bo'ylab o'ngga yuradi. Har bir yozuvda row manzili bor.
* barcha ustunlarni so'ragani uchun har bir manzil bo'yicha jadvaldan to'liq row olinadi. Index bo'lmaganida shu yerda Table scan bo'lardi: har bir row o'qilib, shart tekshiriladi.
Mos kelgan 3 ta row ustun nomlari va turlari bilan result set'ga yig'iladi.
Row'lar connection orqali client'ga yetadi. Laravel ularni Collection ga, konsol esa jadval ko'rinishiga aylantiradi.
03 Arxitektura
SQL bitta til, lekin buyruqlari vazifasiga ko'ra to'rt guruhga bo'linadi.
SQL Structured Query Language
Relatsion database bilan ishlash uchun yagona til.
DML ma'lumot bilan ishlash
Row'larni o'qish, qo'shish, o'zgartirish va o'chirish.
o'qish qo'shish o'zgartirish DDL tuzilma
Jadval, index va view'larni yaratish va o'zgartirish.
TABLE, INDEX ustun qo'shish o'chirish DCL huquqlar
Kim nimani o'qishi va o'zgartirishi mumkinligini boshqaradi.
ruxsat berish ruxsatni olish TCL transaction
Bir nechta so'rovni bitta bo'linmas ishga birlashtiradi.
boshlash saqlash bekor qilish 04 Asosiy qismlar
Qaysi ustunlarni qaytarishni aytadi. Hisoblangan ustunlar va alias'lar (AS) ham shu yerda yoziladi.
Row'larni shart bo'yicha filtrlaydi. Faqat shart true bo'lgan row'lar keyingi bosqichga o'tadi.
Ikki jadvalni bog'lovchi ustun orqali birlashtiradi, masalan orders.user_id = users.id.
Row'larni guruhlarga bo'ladi va har biri uchun COUNT, SUM kabi aggregate hisoblaydi.
Ustun qiymatlarining saralangan tuzilmasi. Qidiruvni butun jadvalni o'qishdan qutqaradi.
Database darajasidagi qoida: PRIMARY KEY, FOREIGN KEY, UNIQUE, NOT NULL, CHECK.
Bir nechta so'rovni yo to'liq saqlaydigan, yo to'liq bekor qiladigan bo'linmas ish.
Database so'rovni qanday bajarishini ko'rsatadi: index, taxminiy row'lar soni va narx.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
So'rov SELECT bilan yoziladi, lekin database uni boshqa tartibda o'qiydi. Shuning uchun WHERE ichida SELECT dagi alias'ni ishlatib bo'lmaydi.
users u JOIN orders o Manba row'lar olinadi, jadvallar bog'lanadi. o.status = 'paid' Har bir row shart bilan filtrlanadi. u.city Qolgan row'lar guruhlarga bo'linadi. SUM(o.total) > 100 Tayyor guruhlar filtrlanadi. city, SUM(total) Qaytariladigan ustunlar va alias'lar hisoblanadi. revenue DESC Natija saralanadi. Bu yerda alias ishlatsa bo'ladi. LIMIT 5 Faqat kerakli miqdordagi row qaytariladi. Yozilish tartibi: SELECT → FROM → WHERE... Bajarilish tartibi: FROM → WHERE → GROUP BY → HAVING → SELECT → ORDER BY → LIMIT.
orders.user_id har bir buyurtma qaysi foydalanuvchiga tegishli ekanini ko'rsatadi. JOIN ... ON o.user_id = u.id aynan shu ustun bo'yicha row'larni juftlaydi.
users
| id PK INT | name VARCHAR | age INT | city VARCHAR | role VARCHAR |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Ali | 25 | Toshkent | admin |
| 2 | Vali | 17 | Samarqand | user |
| 3 | Gulnora | 31 | Toshkent | user |
| 4 | Sardor | 19 | Buxoro | user |
| 5 | Malika | 16 | Toshkent | user |
orders
| id PK INT | user_id FK INT | total DECIMAL | status VARCHAR |
|---|---|---|---|
| 10 | 1 | 120 | paid |
| 11 | 3 | 75.5 | paid |
| 12 | 1 | 40 | pending |
| 13 | 4 | 210 | paid |
| 14 | 3 | 15 | cancelled |
orders.user_id ustuni ishora qiladi: users.id N : 1Qator ustiga olib boring: bog'langan qatorlar yonadi.
Yuqoridagi jadvallarda Vali (2) va Malika (5) hech narsa buyurtma qilmagan. Ikki JOIN turi ularga turlicha munosabatda bo'ladi.
| INNER JOIN | LEFT JOIN | |
|---|---|---|
| Qaysi row'lar qoladi | Faqat ikkala jadvalda mosi borlari | Chap jadvalning hamma row'i |
| Buyurtmasiz foydalanuvchi | Natijaga kirmaydi | Kiradi, orders ustunlari NULL |
| Bu misolda natija | 5 ta row (buyurtmalar soni) | 7 ta row (5 buyurtma + Vali + Malika) |
| Tipik vazifa | Buyurtmalar ro'yxati egasi bilan | Hech narsa olmagan mijozlarni topish |
| Misol | users u JOIN orders o ON ... |
... LEFT JOIN orders o ON ... WHERE o.id IS NULL |
Yuqoridagi users va orders jadvallari ustida bir nechta real so'rov va ularning natijasi.
SELECT name, age FROM users WHERE age > 18 ORDER BY age;
name | age
---------+-----
Sardor | 19
Ali | 25
Gulnora | 31
(3 rows)
SELECT city, COUNT(*) AS n FROM users GROUP BY city HAVING COUNT(*) > 1;
city | n
----------+---
Toshkent | 3
(1 row)
SELECT u.name, SUM(o.total) AS spent FROM users u JOIN orders o ON o.user_id = u.id WHERE o.status = 'paid' GROUP BY u.name ORDER BY spent DESC;
name | spent
---------+--------
Sardor | 210.00
Ali | 120.00
Gulnora | 75.50
(3 rows)
BEGIN;
BEGIN
UPDATE orders SET status = 'paid' WHERE id = 12;
UPDATE 1
COMMIT;
COMMIT
06 Interaktiv simulyatsiya
O'qish emas, yozish jarayoni: UPDATE orders SET status = 'paid' WHERE id = 12; transaction ichida qanday xavfsiz yoziladi. «UPDATE'ni bajarish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
BEGIN; UPDATE ... Ilova transaction ochadi va UPDATE yuboradi.
WHERE id = 12 So'rov tahlil qilinadi va primary key orqali bitta row'ga boriladigan reja tuziladi.
orders.id = 12 O'zgaradigan row qulflanadi: boshqa transaction uni shu payt o'zgartira olmaydi.
xotiradagi page Row joylashgan page xotiraga olinadi va o'zgarish avval shu yerda qilinadi.
redo log / WAL Har bir o'zgarish ketma-ket yoziladigan log faylga qayd qilinadi. Crash'dan keyin tiklash shu log orqali bo'ladi.
log → disk Log diskka yozilgach, transaction tasdiqlanadi va lock bo'shaydi.
jadval fayllari O'zgargan page'lar keyinroq fon jarayoni tomonidan asosiy fayllarga yoziladi.
«UPDATE'ni bajarish» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Laboratoriya
So'rov yozing va RUN QUERY ni bosing: database uni Parser, Planner, Index va Rows bosqichlari orqali qanday bajarishini ko'rasiz. Namuna jadvallar: users va orders.
Qo'llab-quvvatlanadi: SELECT, WHERE (AND, OR, LIKE, IN), JOIN, GROUP BY, COUNT/SUM/AVG/MIN/MAX, ORDER BY, LIMIT. Ctrl + Enter — ishga tushirish.
Sxema
usersordersNatija shu yerda chiqadi.
08 Kod va oqim
Chapda bitta hisobot so'rovi, o'ngda uning bosqichlari. Qadamlar yozilish tartibida emas, database bajaradigan tartibda yuradi.
-- Har bir shahar bo'yicha to'langan buyurtmalarSELECT u.city, COUNT(o.id) AS orders_count, SUM(o.total) AS revenueFROM users AS uJOIN orders AS o ON o.user_id = u.idWHERE o.status = 'paid' AND u.age > 18GROUP BY u.cityHAVING SUM(o.total) > 100ORDER BY revenue DESCLIMIT 5;
users + orders Ikki jadval user_id bo'yicha juftlanadi.
paid, age > 18 Har bir juftlangan row shart bilan tekshiriladi.
u.city Row'lar shaharlar bo'yicha guruhlanadi.
SUM > 100 Kichik guruhlar tashlab yuboriladi.
COUNT, SUM Har bir guruh uchun ustunlar hisoblanadi.
revenue DESC Natija saralanadi va kesiladi.
09 Mavzular
18 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
FROM qaysi jadvaldan o'qishni, SELECT qaysi ustunlarni qaytarishni aytadi. Faqat kerakli ustunlarni so'rang: disk, xotira va tarmoq tejaladi.
SELECT name, age FROM users; Shart har bir row uchun tekshiriladi va true bo'lganlari qoladi. AND, OR, IN, BETWEEN, LIKE bilan murakkab shartlar quriladi.
SELECT * FROM users WHERE age > 18 AND city IN ('Toshkent', 'Buxoro'); ORDER BY natijani saralaydi, LIMIT qaytadigan row'lar sonini cheklaydi. ORDER BY bo'lmasa, row'lar tartibi kafolatlanmaydi.
SELECT name, age FROM users ORDER BY age DESC LIMIT 10 OFFSET 20; COUNT, SUM, AVG, MIN, MAX ko'p row'ni bitta qiymatga yig'adi. COUNT(*) hamma row'ni, COUNT(city) esa faqat city si NULL bo'lmaganlarini sanaydi.
SELECT COUNT(*), SUM(total), AVG(total) FROM orders WHERE status = 'paid'; Row'larni bir xil qiymat bo'yicha guruhlaydi va har bir guruh uchun Aggregate hisoblaydi. SELECT dagi har bir oddiy ustun GROUP BY da ham bo'lishi kerak.
SELECT city, COUNT(*) AS users_count FROM users GROUP BY city; Tayyor guruhlarni filtrlaydi. WHERE guruhlashdan oldin row'larni, HAVING esa guruhlashdan keyin guruhlarni tekshiradi.
SELECT user_id, SUM(total) FROM orders GROUP BY user_id HAVING SUM(total) > 100; INNER JOIN faqat ikkala jadvalda mosi bor row'larni qaytaradi. LEFT JOIN chap jadvalning hamma row'ini saqlaydi, mosi yo'q joyda o'ng tomon ustunlari NULL bo'ladi.
SELECT u.name, o.total FROM users u LEFT JOIN orders o ON o.user_id = u.id; NULL — "qiymat noma'lum" degani. U hech narsaga teng emas, hatto o'ziga ham: = NULL hech qachon true bo'lmaydi, IS NULL ishlatiladi.
SELECT name, COALESCE(city, 'kiritilmagan') AS city FROM users WHERE age IS NULL; Ma'lumot qo'shish, o'zgartirish va o'chirish. UPDATE va DELETE da WHERE unutilsa, butun jadval o'zgaradi, shuning uchun avval xuddi shu shart bilan SELECT qilib ko'ring.
INSERT INTO orders (user_id, total, status) VALUES (2, 50.00, 'pending'); Jadval tuzilmasini yaratadi va o'zgartiradi. Katta jadvalda ALTER TABLE uzoq ishlashi va yozishni bloklashi mumkin, shuning uchun production'da ehtiyot bo'ling.
ALTER TABLE users ADD COLUMN phone VARCHAR(20) NULL; PRIMARY KEY, FOREIGN KEY, UNIQUE, NOT NULL, CHECK — database darajasidagi qoidalar. Ilovada xato bo'lsa ham, noto'g'ri ma'lumot jadvalga kirmaydi.
ALTER TABLE orders ADD CONSTRAINT chk_total CHECK (total >= 0); So'rov ichidagi so'rov: IN, EXISTS yoki FROM ichida ishlatiladi. Ko'pincha xuddi shu natijani JOIN bilan ham olish mumkin.
SELECT name FROM users WHERE id IN (SELECT user_id FROM orders WHERE total > 100); Murakkab so'rovni nomlangan bosqichlarga bo'ladi va o'qishni osonlashtiradi. WITH RECURSIVE daraxtsimon ma'lumotni (kategoriyalar, izohlar) aylanib chiqadi.
WITH paid AS (SELECT * FROM orders WHERE status = 'paid') SELECT COUNT(*) FROM paid; Ustun qiymatlarining saralangan tuzilmasi, ko'pincha B-tree. WHERE, JOIN va ORDER BY tezlashadi, lekin har bir INSERT va UPDATE index'ni ham yangilaydi.
CREATE INDEX idx_users_age ON users (age); Database so'rovni qanday bajarishini ko'rsatadi: index ishlatiladimi, nechta row taxmin qilinadi. Sekin so'rovni tuzatish shu buyruqdan boshlanadi.
EXPLAIN SELECT * FROM users WHERE age > 18; Transaction bir nechta so'rovni bitta bo'linmas ishga birlashtiradi: yo hammasi COMMIT bo'ladi, yo hech biri (ROLLBACK). Pul o'tkazish va buyurtma shunday yoziladi.
BEGIN; UPDATE orders SET status = 'paid' WHERE id = 12; COMMIT; Row'larni guruhlab yo'qotmasdan, har bir row yonida hisob qiladi: o'rin, yig'indi, oldingi qiymat. GROUP BY dan farqli, row'lar soni o'zgarmaydi.
SELECT name, city, RANK() OVER (PARTITION BY city ORDER BY age DESC) FROM users; Qiymatlar SQL matniga yopishtirilmaydi, alohida parametr sifatida yuboriladi. Bu SQL injection'ning oldini oladi; Laravel query builder buni avtomatik qiladi.
DB::select('SELECT * FROM users WHERE id = ?', [$id]); 10 Amaliyot
WHERE city = NULL hech qachon row qaytarmaydi, chunki NULL bilan har qanday solishtirish noma'lum (unknown) natija beradi.
IS NULL / IS NOT NULL ishlating, standart qiymat kerak bo'lsa COALESCE() dan foydalaning.
DELETE FROM orders; jadvaldagi hamma row'ni o'chiradi. Bu COMMIT bo'lgach, faqat backup qutqaradi.
Avval xuddi shu shart bilan SELECT qiling, o'zgarishni transaction ichida bajaring, natijani tekshirib, keyin COMMIT qiling.
Foydalanuvchi kiritgan qiymat SQL matniga to'g'ridan-to'g'ri qo'shilsa, ' OR 1=1 -- kabi kiritma so'rov ma'nosini o'zgartiradi. Bu SQL injection.
Prepared statement va parametrlardan foydalaning: WHERE name = ?. Laravel query builder va Eloquent buni o'zi qiladi.
WHERE YEAR(created_at) = 2025 da index ustunning o'z qiymatlari bo'yicha qurilgan, funksiya natijasi bo'yicha emas, shuning uchun ko'pincha butun jadval o'qiladi.
Shartni diapazonga aylantiring: created_at >= '2025-01-01' AND created_at < '2026-01-01'.
Keraksiz ustunlar ham o'qiladi va tarmoq orqali yuboriladi. Jadvalga katta ustun qo'shilsa, barcha so'rovlar sekinlashadi.
Faqat kerakli ustunlarni sanang: SELECT id, name FROM users.
Har bir so'rovda aniq ustunlar ro'yxati va WHERE bo'lsin. Ro'yxatlar uchun LIMIT yoki pagination ishlating.
Index WHERE, JOIN va ORDER BY da tez-tez ishlatiladigan ustunlarga qo'yiladi. Har bir ortiqcha index yozishni sekinlashtiradi.
Sekin so'rovni taxmin bilan emas, EXPLAIN natijasiga qarab tuzating: Table scan qayerda, qaysi index ishlatilmayapti.
Buyurtma, to'lov va ombor qoldig'i kabi bir-biriga bog'liq o'zgarishlarni bitta transaction ichida bajaring.
NOT NULL, UNIQUE, FOREIGN KEY ilovadagi validatsiyani to'ldiradi: ma'lumot qaysi yo'l bilan kelmasin, toza qoladi.
11 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.
EXPLAIN bilan ko'riladi.NULL bo'lmaydi.orders.user_id.INNER, LEFT, RIGHT, CROSS.COUNT, SUM, AVG, MIN, MAX.COMMIT bilan saqlanadi yoki ROLLBACK bilan to'liq bekor qilinadi.NOT NULL, UNIQUE, CHECK, FOREIGN KEY). Uni buzadigan yozuv rad etiladi.OVER (...) bilan ishlaydigan funksiya: row'larni yo'qotmasdan guruh ichida hisob qiladi.