Web Security
SQL injection, XSS, CSRF, IDOR va boshqa xavflar qanday ishlashi va ulardan qanday himoyalanishni vizual ko'ring.
Backend · Xavfsizlik
Login formasidagi email va parol serverda qanday tekshirilishini, sessiya cookie'si qanday tug'ilishini va keyingi so'rovlarda sizni qanday tanishini kuzating. So'ng OAuth2 bilan "Google orqali kirish" ichini ko'ring.
code_verifier Mobil ilova yoki web sayt. Foydalanuvchi ma'lumotiga kirish istaydi.
GET /authorize Foydalanuvchi login qiladigan oyna.
login + rozilik Foydalanuvchini taniydi va undan ruxsat so'raydi. Parol faqat shu yerga kiritiladi.
?code=...&state=... Ilovaning redirect URI manzili. Bir martalik code shu yerga keladi.
POST /token Code va verifier'ni tekshirib, token'lar beradi.
Bearer access_token Foydalanuvchi ma'lumotlari saqlanadigan API.
01 Kirish
Autentifikatsiya — foydalanuvchi kimligini aniqlash: "siz kimsiz va buni isbotlay olasizmi?". Avtorizatsiya esa keyingi savol: "bu amalga ruxsatingiz bormi?".
Server parolni hech qachon ochiq saqlamaydi, faqat uning sekin Hash'ini. Login paytida kiritilgan parol qayta hash'lanadi va saqlangan qiymat bilan solishtiriladi.
HTTP stateless bo'lgani uchun, muvaffaqiyatli logindan keyin server client'ga "identifikator" beradi: Browser uchun Sessiya cookie'si, mobil ilova yoki boshqa server uchun token. Keyingi har bir so'rov shu identifikatorni olib keladi.
Hayotiy o'xshatish
Mehmonxonaga o'xshaydi: qabulxonada pasportingizni ko'rsatasiz (login), sizga xona kartasi beriladi (sessiya yoki token). Keyin har safar pasport emas, kartani ishlatasiz. Karta qaysi eshiklarni ochishi esa avtorizatsiya.
02 Qanday ishlaydi
Pastga aylantiring: forma yuborilgandan foydalanuvchi tizimga kirgan holda keyingi sahifani ochguncha nima sodir bo'lishini kuzating.
Foydalanuvchi email va parolni kiritdi. Browser POST /login so'rovini HTTPS orqali, sessiya cookie'si va _token bilan yuboradi.
Formadagi _token sessiyadagi token bilan mos keladi. Demak forma begona saytdan emas, shu sahifadan yuborilgan (CSRF himoyasi).
Bu email uchun oxirgi daqiqada 1 ta urinish bo'lgan. Limit 5, so'rov o'tadi. Oshib ketsa, 429 va kutish vaqti qaytarilardi.
Auth::attempt() email va parolni oladi. Avval foydalanuvchini qidiradi, parolni keyin tekshiradi.
SELECT * FROM users WHERE email = ? qatorni qaytaradi. Unda ochiq parol yo'q, faqat $2y$12$... ko'rinishidagi hash.
Hash ichidagi Salt va cost bilan kiritilgan parol qayta hash'lanadi. Natija mos keldi. Bu ataylab sekin amal: hujumchi uchun millionlab urinish qimmatga tushadi.
Eski sessiya ID tashlanadi, yangisi yaratiladi (session fixation himoyasi). Sessiyaga user_id = 42 yoziladi.
302 Location: /dashboard va Set-Cookie: session=...; Secure; HttpOnly; SameSite=Lax qaytadi.
HttpOnly tufayli JavaScript bu cookie'ni o'qiy olmaydi. Browser darhol /dashboard ga o'tadi.
GET /dashboard cookie bilan keladi. Server sessiyani ID bo'yicha topadi, ichidan user_id = 42 ni o'qiydi: parol qayta so'ralmaydi.
Dashboard ko'rsatiladi. Har bir keyingi so'rov xuddi shu cookie bilan tanitiladi, logout yoki sessiya muddati tugaguncha.
03 Arxitektura
Tizim uch qismdan iborat: kimligini isbotlash usullari, keyingi so'rovlarda tanish mexanizmi va ularni o'rab turgan himoyalar.
Auth tizimi kim ekanligini bilish
Foydalanuvchini aniqlash va eslab qolish.
Isbot login paytida
Foydalanuvchi o'zini qanday isbotlaydi.
bcrypt · Argon2id TOTP WebAuthn Google, GitHub Tanish keyingi so'rovlarda
Logindan keyin har bir so'rov qanday tanitiladi.
Browser Sanctum imzolangan token Himoya atrofidagi qatlam
Hujumlarni to'xtatuvchi mexanizmlar.
formalar brute force HttpOnly, Secure 04 Asosiy qismlar
Bir tomonlama, ataylab sekin funksiya natijasi. Hash'dan parolni qaytarib bo'lmaydi.
Serverda saqlanadigan foydalanuvchi holati. Client faqat uning tasodifiy ID'sini cookie'da saqlaydi.
Browser har bir so'rovda avtomatik yuboradigan qiymat. HttpOnly, Secure, SameSite bayroqlari bilan himoyalanadi.
Formaga qo'shilgan tasodifiy qiymat: so'rov aynan sizning sahifangizdan kelganini isbotlaydi.
API'ga kirish kaliti. Authorization: Bearer header'ida yuboriladi va odatda qisqa muddatli.
Muddati tugagan access token o'rniga yangisini olish uchun uzoq muddatli token.
Paroldan tashqari ikkinchi omil: telefon ilovasidagi 6 xonali kod yoki passkey.
Laravel'da so'rovdagi foydalanuvchini qanday aniqlash usuli: web (sessiya) yoki sanctum (token).
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
Parol faqat bir marta yuboriladi. Keyin Browser faqat tasodifiy sessiya ID'sini ko'rsatadi, foydalanuvchi ma'lumoti esa serverda qoladi.
POST /login {email, password}
Parol HTTPS ichida yuboriladi. SELECT ... WHERE email = ?
Foydalanuvchi va parol hash'i olinadi. $2y$12$Kx9...
Server hash'ni kiritilgan parol bilan tekshiradi. sess:Q7f... = {user_id: 42}
Yangi sessiya ID ostida foydalanuvchi ID saqlanadi. 302 + Set-Cookie: session=Q7f...
Browser faqat tasodifiy ID'ni oladi. GET /dashboard (Cookie)
Cookie avtomatik yuboriladi. GET sess:Q7f...
Server ID bo'yicha sessiyani topadi. {user_id: 42}
Foydalanuvchi tanildi. 200 Dashboard
Parol qayta so'ralmadi. bcrypt parolni tasodifiy salt bilan aralashtirib, ko'p marta qayta hash'laydi. Natijada algoritm, cost, salt va hash bitta satrda saqlanadi.
qovun2026 Foydalanuvchi kiritgan ochiq matn. Hech qachon saqlanmaydi va log'ga yozilmaydi. tasodifiy 16 bayt Har bir foydalanuvchi uchun yangi. Bir xil parollar ham turli hash beradi, tayyor jadvallar ishlamaydi. cost = 12 Cost har bir birlikka oshganda ish hajmi ikki baravar ortadi. Server uchun bir martalik, hujumchi uchun milliardlab urinish qimmat. $2y$12$<salt><hash> 60 belgili satr: algoritm, cost, salt va natija birga. VARCHAR(255) Kelajakda Argon2id yoki yuqoriroq cost'ga o'tish uchun ustun uzunroq qilinadi. Login paytida password_verify() hash satridagi salt va cost'ni o'qib, kiritilgan parolni qayta hash'laydi va natijani solishtiradi.
Uchalasi ham "bu so'rov kimdan?" degan savolga javob beradi, lekin holat qayerda saqlanishi va qanday bekor qilinishi bilan farq qiladi.
| Sessiya cookie | Opaque token | JWT | |
|---|---|---|---|
| Client'da nima bor | Tasodifiy sessiya ID | Tasodifiy satr | Imzolangan JSON (header.payload.signature) |
| Server tekshiruvi | Session store'dan qidirish | Database'dan hash bo'yicha qidirish | Imzoni kalit bilan tekshirish, qidiruvsiz |
| Darhol bekor qilish | Oson: sessiyani o'chirish | Oson: qatorni o'chirish | Qiyin: muddati tugaguncha amal qiladi yoki qora ro'yxat kerak |
| Ichidagi ma'lumot | Serverda | Serverda | Token ichida, base64url bilan o'qiladi (shifrlanmagan) |
| Eng mos joy | Bir domendagi web ilova | Mobil ilova, o'z API'ingiz | Ko'p servisli tizimlar, OAuth2 / OIDC |
| Laravel'da | web guard | Sanctum API token | Tashqi paket yoki Passport |
Na parol, na token ochiq saqlanmaydi. Sanctum token'i {id}|{tasodifiy satr} ko'rinishida faqat bir marta ko'rsatiladi, jadvalda esa uning SHA-256 hash'i turadi.
users
| id PK BIGINT | email VARCHAR | password VARCHAR | two_factor_secret TEXT |
|---|---|---|---|
| 42 | ali@example.uz | $2y$12$Kx9...e1W | eyJpdiI6... (shifrlangan) |
| 43 | malika@example.uz | $2y$12$pQ2...7Lm | NULL |
personal_access_tokens
| id PK BIGINT | tokenable_id FK BIGINT | name VARCHAR | token VARCHAR(64) | abilities TEXT |
|---|---|---|---|---|
| 7 | 42 | iphone | 9c1e...7b2a | ["orders:read"] |
| 8 | 42 | cli | 3f80...d41c | ["*"] |
personal_access_tokens.tokenable_id ustuni ishora qiladi: users.id N : 1Qator ustiga olib boring: bog'langan qatorlar yonadi.
06 Interaktiv simulyatsiya
Run tugmasini bosing: ilova foydalanuvchi parolini umuman ko'rmasdan, uning roziligi bilan API'ga kirish token'ini oladi. «Google orqali kirish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
code_verifier Mobil ilova yoki web sayt. Foydalanuvchi ma'lumotiga kirish istaydi.
GET /authorize Foydalanuvchi login qiladigan oyna.
login + rozilik Foydalanuvchini taniydi va undan ruxsat so'raydi. Parol faqat shu yerga kiritiladi.
?code=...&state=... Ilovaning redirect URI manzili. Bir martalik code shu yerga keladi.
POST /token Code va verifier'ni tekshirib, token'lar beradi.
Bearer access_token Foydalanuvchi ma'lumotlari saqlanadigan API.
«Google orqali kirish» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Kod va oqim
Bir necha qator kod yuqoridagi butun oqimni bajaradi. Har bir qadamda qaysi qator qaysi himoyani beradi, ko'ring.
public function login(Request $request){ $credentials = $request->validate([ 'email' => ['required', 'email'], 'password' => ['required', 'string'], ]); if (! Auth::attempt($credentials, $request->boolean('remember'))) { throw ValidationException::withMessages([ 'email' => "Email yoki parol noto'g'ri.", ]); } $request->session()->regenerate(); return redirect()->intended('/dashboard');} public function logout(Request $request){ Auth::logout(); $request->session()->invalidate(); $request->session()->regenerateToken(); return redirect('/');}
validate() Kiruvchi maydonlar tekshiriladi.
users + hash Foydalanuvchi topiladi, parol tekshiriladi.
422 / back Email yoki parol: qaysi biri xatoligi aytilmaydi.
regenerate() Yangi sessiya ID.
intended() Foydalanuvchi kerakli sahifaga qaytadi.
invalidate() Sessiya va CSRF token yo'q qilinadi.
08 Mavzular
19 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
Autentifikatsiya "kimsan?" deb so'raydi va xato bo'lsa 401 beradi. Avtorizatsiya "bunga ruxsating bormi?" deb so'raydi va xato bo'lsa 403.
bcrypt yoki Argon2id: sekin, salt'li, bir tomonlama. md5, sha1, sha256 parol uchun yaramaydi, chunki juda tez.
$hash = password_hash($password, PASSWORD_DEFAULT); Forma, CSRF tekshiruvi, rate limit, foydalanuvchini topish, hash tekshiruvi, sessiya ID'ni yangilash va redirect.
Foydalanuvchi holati serverda (fayl, database yoki Redis), Browser'da faqat ID. Login'dan keyin ID albatta yangilanadi.
$request->session()->regenerate(); HttpOnly — JavaScript o'qiy olmaydi, Secure — faqat HTTPS orqali, SameSite=Lax — begona saytdan kelgan ko'p so'rovlarga qo'shilmaydi.
Set-Cookie: session=Q7f...; Secure; HttpOnly; SameSite=Lax Begona sayt sizning Browser'ingiz nomidan so'rov yuborishi mumkin, cookie avtomatik qo'shiladi. Formadagi CSRF token buni to'xtatadi: begona sayt uni bilmaydi.
<form method="POST"> @csrf ... </form> Sessiya tugagandan keyin ham tanish uchun uzoq muddatli cookie. Laravel uni users.remember_token bilan solishtiradi; logout'da token almashtiriladi.
Email va IP bo'yicha urinishlarni cheklang. Bir necha xatodan keyin kutish vaqti beriladi, hujumchi parollarni tez tanlay olmaydi.
RateLimiter::tooManyAttempts($key, 5) Email'ga bir martalik, muddatli havola yuboriladi. Token database'da hash ko'rinishida saqlanadi va ishlatilgach o'chiriladi.
Sessiyani serverda yo'q qilish shart, faqat cookie'ni o'chirish yetmaydi. API'da token database'dan o'chiriladi.
$request->user()->currentAccessToken()->delete(); Token kimda bo'lsa, o'sha kiradi. Shuning uchun faqat HTTPS orqali, Authorization header'ida yuboriladi va URL'ga qo'shilmaydi.
Authorization: Bearer 7|kQ2xY9... Ma'nosiz tasodifiy satr. Server uni database'dagi hash bilan solishtiradi: istalgan payt bekor qilish mumkin.
JWT uch qism: header, payload va imzo. Server imzoni tekshiradi, database'ga murojaat qilmaydi. Payload shifrlanmagan, unga maxfiy narsa yozilmaydi.
eyJhbGciOiJIUzI1NiJ9.eyJzdWIiOiI0MiJ9.<imzo> Access token qisqa muddatli bo'ladi. Muddati tugaganda refresh token bilan yangisi olinadi; refresh token har safar almashtirilsa, o'g'irlanganini aniqlash osonlashadi.
OAuth2 ilovaga foydalanuvchi parolisiz, cheklangan ruxsat (scope) bilan uning ma'lumotiga kirish imkonini beradi. Login uchun ustiga OpenID Connect qo'shiladi.
Authorization code'ni o'g'irlashdan himoya. Ilova tasodifiy verifier yaratadi, uning hash'ini oldindan yuboradi va code'ni almashtirishda asl verifier'ni ko'rsatadi.
TOTP: telefon va server bir xil maxfiy kalitga ega. Har 30 soniyada vaqt va kalitdan 6 xonali kod hisoblanadi, server ham xuddi shuni hisoblab solishtiradi.
Sanctum ikki rejim: bir domendagi SPA uchun sessiya cookie'si, mobil ilova uchun API token. Token'larga abilities orqali huquq beriladi.
$user->createToken('iphone', ['orders:read'])->plainTextToken; Parol o'rniga qurilmadagi kalit juftligi: yopiq kalit telefonda qoladi, serverda faqat ochiq kalit. Kalit domenga bog'langan, shuning uchun phishing saytida ishlamaydi.
09 Amaliyot
md5 yoki sha256 bilan saqlangan parollar baza sizib chiqsa, oddiy videokartada juda tez tanlab topiladi.
Hash::make() yoki password_hash() (bcrypt yoki Argon2id) ishlating, cost'ni server imkoniyatiga moslang.
Login'dan keyin ham eski ID qolsa, hujumchi oldindan o'rnatgan ID orqali foydalanuvchi sessiyasini egallashi mumkin (session fixation).
Muvaffaqiyatli login'dan keyin darhol $request->session()->regenerate().
"Bunday email topilmadi" va "Parol noto'g'ri" alohida xabarlar ro'yxatdan o'tgan email'larni oshkor qiladi.
Bitta umumiy xabar: "Email yoki parol noto'g'ri". Parolni tiklash sahifasida ham bir xil javob bering.
Login endpoint'iga sekundiga yuzlab parol yuborib ko'rish mumkin.
Email + IP bo'yicha rate limit va kerak bo'lsa 2FA qo'shing.
localStorage dagi token sahifadagi har qanday skriptga, jumladan XSS orqali kiritilgan skriptga ham ko'rinadi.
Bir domendagi SPA uchun HttpOnly sessiya cookie'si (Sanctum SPA rejimi) qulayroq. Token ishlatilsa, qisqa muddat va XSS'ga qarshi CSP qo'llang.
Laravel starter kit, Fortify yoki Sanctum sinovdan o'tgan. O'z kriptografiyangizni yozmang.
Parol, cookie va token faqat shifrlangan kanal orqali. Cookie'larga Secure bayrog'ini qo'ying.
Ayniqsa admin va moliyaviy hisoblar uchun. Parol sizib chiqsa ham hisob himoyalangan qoladi.
Access token'larga muddat bering, keraksizlarini o'chiring va har bir token'ga minimal huquq bering.
Parol yoki email'ni o'zgartirish, hisobni o'chirishdan oldin joriy parolni qayta so'rang.
10 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.