Asosiy kontentga o'tish

Backend · Xavfsizlik

Autentifikatsiya qanday ishlaydi?

Login formasidagi email va parol serverda qanday tekshirilishini, sessiya cookie'si qanday tug'ilishini va keyingi so'rovlarda sizni qanday tanishini kuzating. So'ng OAuth2 bilan "Google orqali kirish" ichini ko'ring.

  • Qiyinlik: O'rta
  • 40 daqiqa
  • 19 mavzu
  • 5 savolli test
Sizning progressingiz
0%
jonli jarayonSirli kalit tayyorlanadi
  1. Ilova code_verifier Mobil ilova yoki web sayt. Foydalanuvchi ma'lumotiga kirish istaydi.
  2. Browser GET /authorize Foydalanuvchi login qiladigan oyna.
  3. Auth server login + rozilik Foydalanuvchini taniydi va undan ruxsat so'raydi. Parol faqat shu yerga kiritiladi.
  4. Callback ?code=...&state=... Ilovaning redirect URI manzili. Bir martalik code shu yerga keladi.
  5. Token endpoint POST /token Code va verifier'ni tekshirib, token'lar beradi.
  6. Resource API Bearer access_token Foydalanuvchi ma'lumotlari saqlanadigan API.
Kurs rejasi 0%
  1. Autentifikatsiya nima?
  2. Qanday ishlaydi
  3. Arxitektura
  4. Komponentlar
  5. Vizual misollar
  6. Simulyatsiya
  7. Kod va oqim
  8. Mavzular
  9. Xato va amaliyot
  10. Mini test

01 Kirish

Autentifikatsiya nima?

Autentifikatsiya — foydalanuvchi kimligini aniqlash: "siz kimsiz va buni isbotlay olasizmi?". Avtorizatsiya esa keyingi savol: "bu amalga ruxsatingiz bormi?".

Server parolni hech qachon ochiq saqlamaydi, faqat uning sekin Hash'ini. Login paytida kiritilgan parol qayta hash'lanadi va saqlangan qiymat bilan solishtiriladi.

HTTP stateless bo'lgani uchun, muvaffaqiyatli logindan keyin server client'ga "identifikator" beradi: Browser uchun Sessiya cookie'si, mobil ilova yoki boshqa server uchun token. Keyingi har bir so'rov shu identifikatorni olib keladi.

Hayotiy o'xshatish

Mehmonxonaga o'xshaydi: qabulxonada pasportingizni ko'rsatasiz (login), sizga xona kartasi beriladi (sessiya yoki token). Keyin har safar pasport emas, kartani ishlatasiz. Karta qaysi eshiklarni ochishi esa avtorizatsiya.

Savol
Siz kimsiz?
Isbot turlari
Parol, kod, kalit, biometriya
Browser uchun
Sessiya + cookie
API uchun
Bearer token
Parol saqlash
bcrypt yoki Argon2id hash

02 Qanday ishlaydi

Login: email va paroldan sessiyagacha

Pastga aylantiring: forma yuborilgandan foydalanuvchi tizimga kirgan holda keyingi sahifani ochguncha nima sodir bo'lishini kuzating.

  1. Login forma

    Forma yuboriladi

    Foydalanuvchi email va parolni kiritdi. Browser POST /login so'rovini HTTPS orqali, sessiya cookie'si va _token bilan yuboradi.

  2. CSRF tekshiruvi

    CSRF token tekshiriladi

    Formadagi _token sessiyadagi token bilan mos keladi. Demak forma begona saytdan emas, shu sahifadan yuborilgan (CSRF himoyasi).

  3. Rate limiter

    Urinishlar sanaladi

    Bu email uchun oxirgi daqiqada 1 ta urinish bo'lgan. Limit 5, so'rov o'tadi. Oshib ketsa, 429 va kutish vaqti qaytarilardi.

  4. Login logikasi

    Login logikasi ishga tushadi

    Auth::attempt() email va parolni oladi. Avval foydalanuvchini qidiradi, parolni keyin tekshiradi.

  5. users jadvali

    Foydalanuvchi topiladi

    SELECT * FROM users WHERE email = ? qatorni qaytaradi. Unda ochiq parol yo'q, faqat $2y$12$... ko'rinishidagi hash.

  6. Hash tekshiruvi

    Parol tekshiriladi

    Hash ichidagi Salt va cost bilan kiritilgan parol qayta hash'lanadi. Natija mos keldi. Bu ataylab sekin amal: hujumchi uchun millionlab urinish qimmatga tushadi.

  7. Sessiya

    Sessiya ID yangilanadi

    Eski sessiya ID tashlanadi, yangisi yaratiladi (session fixation himoyasi). Sessiyaga user_id = 42 yoziladi.

  8. Response javob

    Cookie beriladi

    302 Location: /dashboard va Set-Cookie: session=...; Secure; HttpOnly; SameSite=Lax qaytadi.

  9. Login forma javob

    Browser cookie'ni saqlaydi

    HttpOnly tufayli JavaScript bu cookie'ni o'qiy olmaydi. Browser darhol /dashboard ga o'tadi.

  10. Sessiya

    Keyingi so'rov tanildi

    GET /dashboard cookie bilan keladi. Server sessiyani ID bo'yicha topadi, ichidan user_id = 42 ni o'qiydi: parol qayta so'ralmaydi.

  11. Login forma javob

    Foydalanuvchi ichkarida

    Dashboard ko'rsatiladi. Har bir keyingi so'rov xuddi shu cookie bilan tanitiladi, logout yoki sessiya muddati tugaguncha.

03 Arxitektura

Autentifikatsiya tizimi tuzilishi

Tizim uch qismdan iborat: kimligini isbotlash usullari, keyingi so'rovlarda tanish mexanizmi va ularni o'rab turgan himoyalar.

Auth tizimi kim ekanligini bilish

Foydalanuvchini aniqlash va eslab qolish.

Isbot login paytida

Foydalanuvchi o'zini qanday isbotlaydi.

  • Parol bcrypt · Argon2id
  • 2FA kod TOTP
  • Passkey WebAuthn
  • OAuth2 / OIDC Google, GitHub

Tanish keyingi so'rovlarda

Logindan keyin har bir so'rov qanday tanitiladi.

  • Sessiya cookie Browser
  • Opaque token Sanctum
  • JWT imzolangan token

Himoya atrofidagi qatlam

Hujumlarni to'xtatuvchi mexanizmlar.

  • CSRF token formalar
  • Rate limit brute force
  • Cookie bayroqlari HttpOnly, Secure

04 Asosiy qismlar

Asosiy komponentlar

  • Parol hash'i

    Bir tomonlama, ataylab sekin funksiya natijasi. Hash'dan parolni qaytarib bo'lmaydi.

  • Sessiya

    Serverda saqlanadigan foydalanuvchi holati. Client faqat uning tasodifiy ID'sini cookie'da saqlaydi.

  • Cookie

    Browser har bir so'rovda avtomatik yuboradigan qiymat. HttpOnly, Secure, SameSite bayroqlari bilan himoyalanadi.

  • CSRF token

    Formaga qo'shilgan tasodifiy qiymat: so'rov aynan sizning sahifangizdan kelganini isbotlaydi.

  • Access token

    API'ga kirish kaliti. Authorization: Bearer header'ida yuboriladi va odatda qisqa muddatli.

  • Refresh token

    Muddati tugagan access token o'rniga yangisini olish uchun uzoq muddatli token.

  • 2FA

    Paroldan tashqari ikkinchi omil: telefon ilovasidagi 6 xonali kod yoki passkey.

  • Guard

    Laravel'da so'rovdagi foydalanuvchini qanday aniqlash usuli: web (sessiya) yoki sanctum (token).

05 Vizual misollar

Ko'rib tushunamiz

Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.

Ketma-ketlik

Sessiya bilan login: kim nimani biladi?

Parol faqat bir marta yuboriladi. Keyin Browser faqat tasodifiy sessiya ID'sini ko'rsatadi, foydalanuvchi ma'lumoti esa serverda qoladi.

  1. Browser dan Serverga: POST /login {email, password} Parol HTTPS ichida yuboriladi.
  2. Server dan usersga: SELECT ... WHERE email = ? Foydalanuvchi va parol hash'i olinadi.
  3. users dan Serverga: $2y$12$Kx9... Server hash'ni kiritilgan parol bilan tekshiradi.
  4. Server dan Session storega: sess:Q7f... = {user_id: 42} Yangi sessiya ID ostida foydalanuvchi ID saqlanadi.
  5. Server dan Browserga: 302 + Set-Cookie: session=Q7f... Browser faqat tasodifiy ID'ni oladi.
  6. Browser dan Serverga: GET /dashboard (Cookie) Cookie avtomatik yuboriladi.
  7. Server dan Session storega: GET sess:Q7f... Server ID bo'yicha sessiyani topadi.
  8. Session store dan Serverga: {user_id: 42} Foydalanuvchi tanildi.
  9. Server dan Browserga: 200 Dashboard Parol qayta so'ralmadi.
9 ta xabar
Jarayon

Parol qanday saqlanadi?

bcrypt parolni tasodifiy salt bilan aralashtirib, ko'p marta qayta hash'laydi. Natijada algoritm, cost, salt va hash bitta satrda saqlanadi.

  1. Parol qovun2026 Foydalanuvchi kiritgan ochiq matn. Hech qachon saqlanmaydi va log'ga yozilmaydi.
  2. Salt tasodifiy 16 bayt Har bir foydalanuvchi uchun yangi. Bir xil parollar ham turli hash beradi, tayyor jadvallar ishlamaydi.
  3. bcrypt cost = 12 Cost har bir birlikka oshganda ish hajmi ikki baravar ortadi. Server uchun bir martalik, hujumchi uchun milliardlab urinish qimmat.
  4. Hash satri $2y$12$<salt><hash> 60 belgili satr: algoritm, cost, salt va natija birga.
  5. users.password VARCHAR(255) Kelajakda Argon2id yoki yuqoriroq cost'ga o'tish uchun ustun uzunroq qilinadi.

Login paytida password_verify() hash satridagi salt va cost'ni o'qib, kiritilgan parolni qayta hash'laydi va natijani solishtiradi.

Taqqoslash

Sessiya, opaque token yoki JWT?

Uchalasi ham "bu so'rov kimdan?" degan savolga javob beradi, lekin holat qayerda saqlanishi va qanday bekor qilinishi bilan farq qiladi.

Sessiya cookie Opaque token JWT
Client'da nima bor Tasodifiy sessiya ID Tasodifiy satr Imzolangan JSON (header.payload.signature)
Server tekshiruvi Session store'dan qidirish Database'dan hash bo'yicha qidirish Imzoni kalit bilan tekshirish, qidiruvsiz
Darhol bekor qilish Oson: sessiyani o'chirish Oson: qatorni o'chirish Qiyin: muddati tugaguncha amal qiladi yoki qora ro'yxat kerak
Ichidagi ma'lumot Serverda Serverda Token ichida, base64url bilan o'qiladi (shifrlanmagan)
Eng mos joy Bir domendagi web ilova Mobil ilova, o'z API'ingiz Ko'p servisli tizimlar, OAuth2 / OIDC
Laravel'da web guard Sanctum API token Tashqi paket yoki Passport
Jadvallar va bog'lanish

Database'da nima saqlanadi?

Na parol, na token ochiq saqlanmaydi. Sanctum token'i {id}|{tasodifiy satr} ko'rinishida faqat bir marta ko'rsatiladi, jadvalda esa uning SHA-256 hash'i turadi.

users

id PK BIGINT email VARCHAR password VARCHAR two_factor_secret TEXT
42 ali@example.uz $2y$12$Kx9...e1W eyJpdiI6... (shifrlangan)
43 malika@example.uz $2y$12$pQ2...7Lm NULL

personal_access_tokens

id PK BIGINT tokenable_id FK BIGINT name VARCHAR token VARCHAR(64) abilities TEXT
7 42 iphone 9c1e...7b2a ["orders:read"]
8 42 cli 3f80...d41c ["*"]
  • personal_access_tokens.tokenable_id ustuni ishora qiladi: users.id N : 1

Qator ustiga olib boring: bog'langan qatorlar yonadi.

06 Interaktiv simulyatsiya

OAuth2: Authorization Code + PKCE

Run tugmasini bosing: ilova foydalanuvchi parolini umuman ko'rmasdan, uning roziligi bilan API'ga kirish token'ini oladi. «Google orqali kirish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.

0 / 9
  1. Ilova code_verifier Mobil ilova yoki web sayt. Foydalanuvchi ma'lumotiga kirish istaydi.
  2. Browser GET /authorize Foydalanuvchi login qiladigan oyna.
  3. Auth server login + rozilik Foydalanuvchini taniydi va undan ruxsat so'raydi. Parol faqat shu yerga kiritiladi.
  4. Callback ?code=...&state=... Ilovaning redirect URI manzili. Bir martalik code shu yerga keladi.
  5. Token endpoint POST /token Code va verifier'ni tekshirib, token'lar beradi.
  6. Resource API Bearer access_token Foydalanuvchi ma'lumotlari saqlanadigan API.
Tayyor

«Google orqali kirish» tugmasini bosing

Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.

  • Mijoz
  • Tekshiruv
  • Logika
  • Servis
  • so'rov
  • javob

07 Kod va oqim

Laravel'da login va logout

Bir necha qator kod yuqoridagi butun oqimni bajaradi. Har bir qadamda qaysi qator qaysi himoyani beradi, ko'ring.

app/Http/Controllers/AuthController.phpphp
public function login(Request $request){    $credentials = $request->validate([        'email' => ['required', 'email'],        'password' => ['required', 'string'],    ]);    if (! Auth::attempt($credentials, $request->boolean('remember'))) {        throw ValidationException::withMessages([            'email' => "Email yoki parol noto'g'ri.",        ]);    }    $request->session()->regenerate();    return redirect()->intended('/dashboard');} public function logout(Request $request){    Auth::logout();    $request->session()->invalidate();    $request->session()->regenerateToken();    return redirect('/');}
  1. Validatsiya validate() Kiruvchi maydonlar tekshiriladi.
  2. Auth::attempt users + hash Foydalanuvchi topiladi, parol tekshiriladi.
  3. Umumiy xato 422 / back Email yoki parol: qaysi biri xatoligi aytilmaydi.
  4. Sessiya regenerate() Yangi sessiya ID.
  5. Redirect intended() Foydalanuvchi kerakli sahifaga qaytadi.
  6. Logout invalidate() Sessiya va CSRF token yo'q qilinadi.

08 Mavzular

Authentication mavzulari

19 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.

Asoslar 10

Autentifikatsiya va avtorizatsiya Kimsan? → Ruxsat bormi? → Amal

Autentifikatsiya "kimsan?" deb so'raydi va xato bo'lsa 401 beradi. Avtorizatsiya "bunga ruxsating bormi?" deb so'raydi va xato bo'lsa 403.

Parol hash'lash Parol → Salt + cost → Hash

bcrypt yoki Argon2id: sekin, salt'li, bir tomonlama. md5, sha1, sha256 parol uchun yaramaydi, chunki juda tez.

$hash = password_hash($password, PASSWORD_DEFAULT);
Login jarayoni Forma → Tekshiruv → Sessiya → Redirect

Forma, CSRF tekshiruvi, rate limit, foydalanuvchini topish, hash tekshiruvi, sessiya ID'ni yangilash va redirect.

Sessiyalar Cookie: ID → Session store → user_id

Foydalanuvchi holati serverda (fayl, database yoki Redis), Browser'da faqat ID. Login'dan keyin ID albatta yangilanadi.

$request->session()->regenerate();
CSRF Forma + _token → Sessiyadagi token → Mos / 419

Begona sayt sizning Browser'ingiz nomidan so'rov yuborishi mumkin, cookie avtomatik qo'shiladi. Formadagi CSRF token buni to'xtatadi: begona sayt uni bilmaydi.

<form method="POST"> @csrf ... </form>
Remember me remember cookie → remember_token → Yangi sessiya

Sessiya tugagandan keyin ham tanish uchun uzoq muddatli cookie. Laravel uni users.remember_token bilan solishtiradi; logout'da token almashtiriladi.

Brute force himoyasi Urinish → Hisoblagich → 429

Email va IP bo'yicha urinishlarni cheklang. Bir necha xatodan keyin kutish vaqti beriladi, hujumchi parollarni tez tanlay olmaydi.

RateLimiter::tooManyAttempts($key, 5)
Parolni tiklash Email → Token havola → Yangi parol

Email'ga bir martalik, muddatli havola yuboriladi. Token database'da hash ko'rinishida saqlanadi va ishlatilgach o'chiriladi.

Logout Logout → invalidate() → Yangi CSRF

Sessiyani serverda yo'q qilish shart, faqat cookie'ni o'chirish yetmaydi. API'da token database'dan o'chiriladi.

$request->user()->currentAccessToken()->delete();

Chuqurroq 9

Bearer token'lar Token → Authorization header → API

Token kimda bo'lsa, o'sha kiradi. Shuning uchun faqat HTTPS orqali, Authorization header'ida yuboriladi va URL'ga qo'shilmaydi.

Authorization: Bearer 7|kQ2xY9...
Opaque token Tasodifiy satr → SHA-256 → DB qidiruv

Ma'nosiz tasodifiy satr. Server uni database'dagi hash bilan solishtiradi: istalgan payt bekor qilish mumkin.

JWT header → payload → signature

JWT uch qism: header, payload va imzo. Server imzoni tekshiradi, database'ga murojaat qilmaydi. Payload shifrlanmagan, unga maxfiy narsa yozilmaydi.

eyJhbGciOiJIUzI1NiJ9.eyJzdWIiOiI0MiJ9.<imzo>
Refresh token access (qisqa) → refresh → Yangi access

Access token qisqa muddatli bo'ladi. Muddati tugaganda refresh token bilan yangisi olinadi; refresh token har safar almashtirilsa, o'g'irlanganini aniqlash osonlashadi.

OAuth2 Ilova → Auth server → Token → API

OAuth2 ilovaga foydalanuvchi parolisiz, cheklangan ruxsat (scope) bilan uning ma'lumotiga kirish imkonini beradi. Login uchun ustiga OpenID Connect qo'shiladi.

PKCE code_verifier → SHA256 challenge → Tekshiruv

Authorization code'ni o'g'irlashdan himoya. Ilova tasodifiy verifier yaratadi, uning hash'ini oldindan yuboradi va code'ni almashtirishda asl verifier'ni ko'rsatadi.

2FA va TOTP QR: secret → vaqt / 30 → 6 xonali kod

TOTP: telefon va server bir xil maxfiy kalitga ega. Har 30 soniyada vaqt va kalitdan 6 xonali kod hisoblanadi, server ham xuddi shuni hisoblab solishtiradi.

Laravel Sanctum createToken() → auth:sanctum → tokenCan()

Sanctum ikki rejim: bir domendagi SPA uchun sessiya cookie'si, mobil ilova uchun API token. Token'larga abilities orqali huquq beriladi.

$user->createToken('iphone', ['orders:read'])->plainTextToken;
Passkey (WebAuthn) Challenge → Qurilma imzosi → Ochiq kalit bilan tekshiruv

Parol o'rniga qurilmadagi kalit juftligi: yopiq kalit telefonda qoladi, serverda faqat ochiq kalit. Kalit domenga bog'langan, shuning uchun phishing saytida ishlamaydi.

09 Amaliyot

Xatolardan qoching, to'g'risini qiling

Keng tarqalgan xatolar

  • Tez hash bilan parol saqlash

    md5 yoki sha256 bilan saqlangan parollar baza sizib chiqsa, oddiy videokartada juda tez tanlab topiladi.

    Hash::make() yoki password_hash() (bcrypt yoki Argon2id) ishlating, cost'ni server imkoniyatiga moslang.

  • Sessiya ID'ni yangilamaslik

    Login'dan keyin ham eski ID qolsa, hujumchi oldindan o'rnatgan ID orqali foydalanuvchi sessiyasini egallashi mumkin (session fixation).

    Muvaffaqiyatli login'dan keyin darhol $request->session()->regenerate().

  • Aniq xato xabarlari

    "Bunday email topilmadi" va "Parol noto'g'ri" alohida xabarlar ro'yxatdan o'tgan email'larni oshkor qiladi.

    Bitta umumiy xabar: "Email yoki parol noto'g'ri". Parolni tiklash sahifasida ham bir xil javob bering.

  • Urinishlar cheklanmagan

    Login endpoint'iga sekundiga yuzlab parol yuborib ko'rish mumkin.

    Email + IP bo'yicha rate limit va kerak bo'lsa 2FA qo'shing.

  • Token'ni JavaScript ochiq joyda saqlash

    localStorage dagi token sahifadagi har qanday skriptga, jumladan XSS orqali kiritilgan skriptga ham ko'rinadi.

    Bir domendagi SPA uchun HttpOnly sessiya cookie'si (Sanctum SPA rejimi) qulayroq. Token ishlatilsa, qisqa muddat va XSS'ga qarshi CSP qo'llang.

Eng yaxshi amaliyotlar

  1. Tayyor yechimdan foydalaning

    Laravel starter kit, Fortify yoki Sanctum sinovdan o'tgan. O'z kriptografiyangizni yozmang.

  2. Hamma joyda HTTPS

    Parol, cookie va token faqat shifrlangan kanal orqali. Cookie'larga Secure bayrog'ini qo'ying.

  3. 2FA taklif qiling

    Ayniqsa admin va moliyaviy hisoblar uchun. Parol sizib chiqsa ham hisob himoyalangan qoladi.

  4. Qisqa muddatli token'lar

    Access token'larga muddat bering, keraksizlarini o'chiring va har bir token'ga minimal huquq bering.

  5. Muhim amallarda qayta tasdiq

    Parol yoki email'ni o'zgartirish, hisobni o'chirishdan oldin joriy parolni qayta so'rang.

10 Mini test

O'zingizni sinab ko'ring

5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.

1/5Login'dan keyin nima uchun sessiya ID qayta yaratiladi?
2/5HttpOnly bayrog'i nimadan himoya qiladi?
3/5Parol saqlash uchun qaysi biri to'g'ri?
4/5PKCE OAuth2 da nimadan himoya qiladi?
5/5JWT'ning asosiy kamchiligi qaysi?

Atamalar lug'ati

Autentifikatsiya
Foydalanuvchi kimligini aniqlash va tasdiqlash jarayoni.
Avtorizatsiya
Aniqlangan foydalanuvchining muayyan amalga ruxsati borligini tekshirish.
Hash
Ma'lumotdan bir tomonlama hisoblanadigan qiymat. Hash'dan asl matnni qaytarib bo'lmaydi.
Salt
Har bir parolga qo'shiladigan tasodifiy qiymat: bir xil parollar turli hash beradi.
Sessiya
Server tomonida saqlanadigan foydalanuvchi holati, Browser'da faqat uning ID'si bo'ladi.
HttpOnly
Cookie'ni JavaScript'dan yashiradigan bayroq.
CSRF
Cross-Site Request Forgery: begona sayt foydalanuvchi Browser'i nomidan so'rov yuboradigan hujum.
JWT
JSON Web Token: imzolangan, o'zida ma'lumot tashiydigan token formati.
OAuth2
Ilovaga foydalanuvchi parolisiz, cheklangan ruxsat bilan resurslarga kirish imkonini beruvchi protokol.
PKCE
Proof Key for Code Exchange: authorization code'ni o'g'irlashdan himoya qiluvchi OAuth2 kengaytmasi.
TOTP
Time-based One-Time Password: vaqt va maxfiy kalitdan hisoblanadigan qisqa muddatli kod.
Sanctum
Laravel paketi: SPA uchun sessiya va mobil ilova uchun API token autentifikatsiyasi.

Keyingi qadam: bog'liq texnologiyalar