Asosiy kontentga o'tish

Database · Asosiy tushunchalar

Database qanday ishlaydi?

Bitta buyurtma ilovadan chiqib, qoidalar, lock, index va log orqali diskka va replica'ga yetib borishini kuzating. Jadvallar qanday bog'lanishini va index qidiruvni qanday tezlashtirishini o'z ko'zingiz bilan ko'ring.

  • Qiyinlik: Boshlang'ich
  • 40 daqiqa
  • 18 mavzu
  • 5 savolli test
Sizning progressingiz
0%
jonli jarayonQidiruv boshlanadi
  1. So'rov WHERE id = 42 Planner id bo'yicha index'ni tanladi.
  2. Root page < 500 | >= 500 Daraxtning eng yuqori page'i: faqat chegaraviy qiymatlar va pastki page'lar manzili.
  3. Branch page 1..49 | 50..99 | ... Oraliq page: diapazonni yanada toraytiradi.
  4. Leaf page 40 · 41 · 42 · 43 Eng pastki page: saralangan kalitlar va har birining row manzili.
  5. Row id = 42 Jadvaldagi to'liq row: barcha ustunlar bilan.
  6. Result 1 row Topilgan row so'rov natijasi sifatida qaytadi.
Kurs rejasi 0%
  1. Database nima?
  2. Qanday ishlaydi
  3. Arxitektura
  4. Komponentlar
  5. Vizual misollar
  6. Simulyatsiya
  7. Laboratoriya
  8. Kod va oqim
  9. Mavzular
  10. Xato va amaliyot
  11. Mini test

01 Kirish

Database nima?

Database — ma'lumotni tartibli saqlaydigan, tez topadigan va bir vaqtda ko'p foydalanuvchiga xavfsiz beradigan tizim. Uni boshqaradigan dastur DBMS deyiladi: MySQL, PostgreSQL, SQLite.

Relatsion database'da ma'lumot jadvallarda yashaydi: har bir row bitta yozuv, har bir ustun bitta xususiyat. Jadvallar Primary key va Foreign key orqali bog'lanadi, qidiruvni esa Index tezlashtiradi.

Database'ning eng muhim vazifasi — ma'lumotni yo'qotmaslik va buzmaslik. Buning uchun Transaction, ACID kafolatlari, lock'lar, log va Replication birga ishlaydi.

Hayotiy o'xshatish

Database — yaxshi tashkil etilgan arxiv: har bir papka raqamlangan, javonlar bir-biriga havola qiladi, katalog kerakli papkani bir zumda topadi, arxivchi esa ikki kishi bitta papkani bir vaqtda buzib qo'ymasligini kuzatadi.

Turi
Ma'lumot saqlash tizimi (DBMS)
Modellar
Relatsion, document, key-value, graph
Asosiy birlik
Jadval → row → ustun
Kafolatlar
ACID
Til
SQL (relatsion database'larda)

02 Qanday ishlaydi

Yangi buyurtma database'ga qanday yoziladi?

Pastga aylantiring: bitta INSERT qoidalar, lock, index va log orqali o'tib, diskda va replica'da saqlanadi.

  1. Ilova

    Ilova buyurtma yuboradi

    Gulnora (users.id = 3) xarid qildi. Ilova INSERT INTO orders (user_id, total, status) VALUES (3, 75.50, 'paid'); yuboradi.

  2. DBMS

    DBMS so'rovni qabul qiladi

    Server SQL'ni tahlil qiladi, orders jadvalini topadi va yozish rejasini tuzadi.

  3. Transaction

    Transaction boshlanadi

    BEGIN yozilmagan bo'lsa ham, bitta so'rov avtomatik ravishda o'z Transaction'i ichida bajariladi (autocommit).

  4. Constraints

    Qoidalar tekshiriladi

    user_id = 3 users jadvalida bormi (Foreign key), total bo'sh emasmi, yangi id takrorlanmaydimi (Primary key). Biror qoida buzilsa, hech narsa yozilmaydi.

  5. Lock

    Lock qo'yiladi

    Yangi row transaction tugaguncha boshqalar uchun band. users.id = 3 row'i ham shu payt o'chirib yuborilmasligi uchun himoyalanadi.

  6. Table + Index

    Row va index'lar yoziladi

    Row jadvalga qo'shiladi, primary key va idx_orders_user_id Index'lari yangilanadi. Index qancha ko'p bo'lsa, yozish shuncha qimmat.

  7. Log

    Log'ga qayd qilinadi

    O'zgarish avval log'ga yoziladi (write-ahead logging). Server to'satdan o'chsa, database shu log orqali tiklanadi.

  8. Transaction javob

    COMMIT

    Log diskka majburan yoziladi va transaction tasdiqlanadi. Endi ACID'dagi Durability bajarildi, lock'lar bo'shaydi.

  9. Ilova javob

    Ilova javob oladi

    Ilova 1 row inserted va yangi buyurtma id sini oladi. Foydalanuvchi "Buyurtma qabul qilindi" sahifasini ko'radi.

  10. Data files

    Keyinroq: data fayllar

    Xotirada o'zgargan page'lar fon jarayoni tomonidan asosiy fayllarga yoziladi (checkpoint). Bu foydalanuvchini kuttirmaydi.

  11. Replica

    Replica nusxa oladi

    Log yozuvlari Replication orqali replica serverga oqib boradi va u ham shu INSERT ni qo'llaydi. Asosiy server ishdan chiqsa, replica ishni davom ettira oladi.

03 Arxitektura

Database server ichida nima bor?

Har qanday relatsion DBMS taxminan bir xil qismlardan iborat: so'rovni tushunadigan, ma'lumotni saqlaydigan va uni himoya qiladigan qatlamlar.

DBMS database server

Ma'lumotni saqlaydigan va so'rovlarga javob beradigan dastur.

So'rov qatlami SQL → reja

SQL matnini tushunadi va bajaradi.

  • Parser sintaksis
  • Planner eng arzon yo'l
  • Executor bajarish

Transaction boshqaruvi ACID

Bir vaqtdagi ishlarni bir-biridan ajratadi va xavfsiz saqlaydi.

  • Lock manager row / table lock
  • MVCC row versiyalari
  • Log WAL / redo

Xotira RAM

Tez-tez ishlatiladigan page'lar xotirada saqlanadi.

  • Buffer / cache page'lar

Saqlash disk

Jadval va index'lar page'larga bo'lingan fayllarda saqlanadi.

  • Jadvallar row'lar
  • Index'lar B-tree

Xizmatlar ops

Database'ni ishonchli va xavfsiz ushlab turadigan vositalar.

  • Replication replica'lar
  • Backup dump, snapshot
  • Users · roles GRANT

04 Asosiy qismlar

Asosiy tushunchalar

  • Jadval

    Bir turdagi yozuvlar to'plami. Har bir row bitta yozuv, har bir ustun aniq turdagi bitta xususiyat.

  • Primary key

    Row'ni yagona aniqlaydigan ustun, odatda id. Takrorlanmaydi va NULL bo'lmaydi.

  • Foreign key

    Boshqa jadval row'iga havola: orders.user_id → users.id. Yo'q row'ga havola qilishga yo'l qo'ymaydi.

  • Index

    Ustun qiymatlarining saralangan daraxti. Qidiruv va JOIN'ni tezlashtiradi, yozishni biroz sekinlashtiradi.

  • Transaction

    Bir nechta o'zgarishni bitta bo'linmas ishga birlashtiradi: COMMIT yoki ROLLBACK.

  • Log (WAL)

    O'zgarishlar jurnali. Crash'dan keyin tiklash va replication shu log'ga tayanadi.

  • Replica

    Asosiy server ma'lumotlarining doimiy yangilanib turuvchi nusxasi. O'qishni bo'lishadi va zaxira bo'ladi.

  • Backup

    Ma'lumotning ma'lum vaqtdagi nusxasi. Xato DELETE yoki disk buzilishidan qutqaradigan yagona yo'l.

05 Vizual misollar

Ko'rib tushunamiz

Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.

Jadvallar va bog'lanish

1 : 1 va 1 : N bog'lanishlar

Har bir user'ning bitta profili (1 : 1) va ko'p buyurtmasi (1 : N) bor. Bog'lanish har doim foreign key ustuni orqali quriladi.

users

id PK BIGINT name VARCHAR city VARCHAR role VARCHAR
1 Ali Toshkent admin
3 Gulnora Toshkent user
4 Sardor Buxoro user

profiles

user_id FK BIGINT phone VARCHAR birthday DATE
1 +998 90 111 22 33 2000-04-12
3 +998 93 444 55 66 1994-09-01
4 NULL 2006-01-25

orders

id PK BIGINT user_id FK BIGINT total DECIMAL status VARCHAR
10 1 120 paid
11 3 75.5 paid
12 1 40 pending
13 4 210 paid
  • profiles.user_id ustuni ishora qiladi: users.id 1 : 1
  • orders.user_id ustuni ishora qiladi: users.id N : 1

Qator ustiga olib boring: bog'langan qatorlar yonadi.

Jadvallar va bog'lanish

N : M: pivot jadval orqali

Bitta buyurtmada ko'p mahsulot, bitta mahsulot ko'p buyurtmada bo'ladi. Buni uchinchi jadval order_product saqlaydi: har bir row bitta juftlik.

orders

id PK BIGINT user_id FK BIGINT status VARCHAR
10 1 paid
11 3 paid
13 4 paid

order_product

order_id FK BIGINT product_id FK BIGINT qty INT
10 1 2
10 2 2
11 2 1
13 3 1
13 1 1

products

id PK BIGINT name VARCHAR price DECIMAL
1 Klaviatura 45
2 Sichqoncha 15
3 Monitor 165
  • order_product.order_id ustuni ishora qiladi: orders.id N : 1
  • order_product.product_id ustuni ishora qiladi: products.id N : 1

Qator ustiga olib boring: bog'langan qatorlar yonadi.

Ketma-ketlik

Lock: ikki transaction bitta row uchun

A va B bir vaqtda 12-buyurtmani o'zgartirmoqchi. Row lock ularni navbatga qo'yadi, shuning uchun bitta o'zgarish ikkinchisini jimgina yo'qotmaydi.

  1. Transaction A dan Databasega: UPDATE orders ... id = 12 A status ni paid ga o'zgartiradi va row'ga exclusive lock oladi.
  2. Database dan Transaction Aga: UPDATE 1 · lock A'da O'zgarish hali COMMIT qilinmagan: boshqalar uni ko'rmaydi.
  3. Transaction B dan Databasega: UPDATE orders ... id = 12 B cancelled yozmoqchi, lekin lock A'da. B kutib turadi.
  4. Transaction A dan Databasega: COMMIT A ishini yakunlaydi, o'zgarish saqlanadi va lock bo'shaydi.
  5. Database dan Transaction Aga: COMMIT OK A uchun hammasi tugadi.
  6. Database dan Transaction Bga: lock B'ga o'tdi Isolation darajasiga qarab B yangi versiya ustida davom etadi yoki konflikt xatosini oladi.
  7. Transaction B dan Databasega: COMMIT B o'z o'zgarishini saqlaydi. Ikkala amal ketma-ket bajarildi, hech biri yo'qolmadi.
7 ta xabar
Taqqoslash

SQL va NoSQL

Ikkalasi ham database, lekin ma'lumotni turlicha tashkil qiladi. Tanlov ma'lumot shakli va kerakli kafolatlarga bog'liq.

Relatsion (SQL) NoSQL
Ma'lumot shakli Jadval: row va ustunlar Hujjat (JSON), key-value, ustunli, graph
Sxema Oldindan belgilanadi, ALTER TABLE bilan o'zgaradi Ko'pincha moslashuvchan: har yozuv o'z maydonlariga ega
Bog'lanishlar Foreign key va JOIN Ko'pincha ichma-ich saqlanadi yoki ilova bog'laydi
Transaction Bir nechta jadval bo'ylab ACID Tizimga bog'liq: ko'pida bitta yozuv darajasida
Masshtablash Asosan kuchliroq server va replica'lar Ko'pchiligi ko'p serverga tarqatishga mo'ljallangan
So'rov tili SQL standarti Har tizimning o'z API'si yoki tili
Misollar MySQL, MariaDB, PostgreSQL, SQLite MongoDB, Redis, Cassandra, Neo4j
Qachon mos Bog'liq, aniq tuzilmali ma'lumot: buyurtma, to'lov Kesh, sessiya, log, tuzilmasi o'zgaruvchan hujjatlar

06 Interaktiv simulyatsiya

B-tree index: 42-row qanday topiladi?

SELECT * FROM users WHERE id = 42; — million row'li jadvalda ham index bilan bir necha page o'qish kifoya. «Index'dan qidirish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.

0 / 6
  1. So'rov WHERE id = 42 Planner id bo'yicha index'ni tanladi.
  2. Root page < 500 | >= 500 Daraxtning eng yuqori page'i: faqat chegaraviy qiymatlar va pastki page'lar manzili.
  3. Branch page 1..49 | 50..99 | ... Oraliq page: diapazonni yanada toraytiradi.
  4. Leaf page 40 · 41 · 42 · 43 Eng pastki page: saralangan kalitlar va har birining row manzili.
  5. Row id = 42 Jadvaldagi to'liq row: barcha ustunlar bilan.
  6. Result 1 row Topilgan row so'rov natijasi sifatida qaytadi.
Tayyor

«Index'dan qidirish» tugmasini bosing

Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.

  • Mijoz
  • Ma'lumot
  • Natija
  • so'rov
  • javob

07 Laboratoriya

So'rovni o'zingiz yozing va bajarilishini kuzating

So'rov yozing va RUN QUERY ni bosing: database uni Parser, Planner, Index va Rows bosqichlari orqali qanday bajarishini ko'rasiz. Namuna jadvallar: users va orders.

Qo'llab-quvvatlanadi: SELECT, WHERE (AND, OR, LIKE, IN), JOIN, GROUP BY, COUNT/SUM/AVG/MIN/MAX, ORDER BY, LIMIT. Ctrl + Enter — ishga tushirish.

Sxema

users
id PK, name, age IX, city, role
orders
id PK, user_id FK, total, status
  1. Parser So'rov matni token'larga bo'linadi va sintaksis tekshiriladi.
  2. Planner Optimizer eng arzon yo'lni tanlaydi: index yoki to'liq skan.
  3. Execution plan Tanlangan reja bosqichlari: scan, filter, sort, limit.
  4. Index / Table Qatorlar diskdan yoki xotiradan o'qiladi.
  5. Rows Shartga mos qatorlar ajratib olinadi.
  6. Result Natija mijozga qaytariladi.

Natija shu yerda chiqadi.

08 Kod va oqim

Kod va oqim: jadvallar va qoidalar

Chapda users va orders jadvallarining tuzilmasi, o'ngda har bir qoida nimani himoya qilishi.

schema.sqlsql
-- users: asosiy jadvalCREATE TABLE users (    id    BIGINT       PRIMARY KEY,    name  VARCHAR(100) NOT NULL,    age   INT          CHECK (age >= 0),    city  VARCHAR(60),    role  VARCHAR(20)  NOT NULL DEFAULT 'user'); -- orders: har bir buyurtma bitta user'ga tegishli (N : 1)CREATE TABLE orders (    id      BIGINT        PRIMARY KEY,    user_id BIGINT        NOT NULL,    total   DECIMAL(10,2) NOT NULL CHECK (total >= 0),    status  VARCHAR(20)   NOT NULL DEFAULT 'pending',    FOREIGN KEY (user_id) REFERENCES users (id)        ON DELETE RESTRICT); -- FK ustuni bo'yicha tez qidirish uchun indexCREATE INDEX idx_orders_user_id ON orders (user_id);
  1. users CREATE TABLE Jadval va uning ustunlari e'lon qilinadi.
  2. Primary key users.id Har bir row'ning yagona identifikatori.
  3. Constraints NOT NULL · CHECK Noto'g'ri qiymatlar jadvalga kirmaydi.
  4. orders N : 1 → users Buyurtmalar jadvali.
  5. Foreign key user_id → users.id Bog'lanishning yaxlitligini kafolatlaydi.
  6. Index idx_orders_user_id Bog'lanish bo'yicha qidiruvni tezlashtiradi.

09 Mavzular

Database mavzulari

18 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.

Asoslar 9

Database va DBMS Ilova → DBMS → Disk

Database — ma'lumotning o'zi, DBMS — uni saqlaydigan va so'rovlarga javob beradigan dastur. Ilova fayllarga emas, DBMS'ga murojaat qiladi.

Jadval, row, ustun Jadval → Row → Ustun

Jadval bir turdagi yozuvlarni saqlaydi. Row — bitta yozuv (bitta user), ustun — bitta xususiyat (name, city).

SELECT name, city FROM users WHERE id = 1;
Ma'lumot turlari Qiymat → Tur tekshiruvi → Ustun

Har bir ustunning turi bor: INT, BIGINT, VARCHAR, TEXT, DECIMAL, DATE, TIMESTAMP, BOOLEAN. To'g'ri tur joyni tejaydi va noto'g'ri qiymatni bloklaydi.

total DECIMAL(10, 2) NOT NULL
Primary key Row → id = 42 → Yagona

Row'ni yagona aniqlaydigan ustun. Ko'pincha avtomatik oshadigan id yoki UUID ishlatiladi.

id BIGINT PRIMARY KEY
Foreign key orders.user_id → users.id

Boshqa jadvaldagi row'ga havola. Database yo'q row'ga havolani ham, havolasi bor row'ni o'chirishni ham bloklay oladi.

FOREIGN KEY (user_id) REFERENCES users (id) ON DELETE RESTRICT
1 : 1 va 1 : N users → profiles (1:1) → orders (1:N)

1 : 1 — bitta user, bitta profil. 1 : N — bitta user, ko'p buyurtma. Ikkalasida ham "ko'p" tomonda foreign key ustuni turadi.

N : M va pivot jadval orders → order_product → products

Buyurtma va mahsulot o'rtasidagi N : M bog'lanish uchinchi Pivot jadvalda saqlanadi. Unda ikki foreign key va qo'shimcha maydonlar (qty) bo'ladi.

PRIMARY KEY (order_id, product_id)
Index WHERE city = ? → Index → Row

Ustun bo'yicha saralangan daraxt: qidiruv butun jadvalni o'qimasdan bir necha qadamda tugaydi. Lekin har bir yozish index'ni ham yangilaydi.

CREATE INDEX idx_users_city ON users (city);
Normalizatsiya Bitta katta jadval → Bo'linadi → users + orders

Normalizatsiya — har bir faktni bitta joyda saqlash. User shahri har bir buyurtmada takrorlansa, o'zgartirganda biror joyi eskicha qolib ketadi.

Chuqurroq 9

Transaction BEGIN → UPDATE x2 → COMMIT / ROLLBACK

Bir nechta o'zgarish yo birga saqlanadi, yo birga bekor bo'ladi. Pul o'tkazishda bir hisobdan yechib, ikkinchisiga qo'shish shunday bajariladi.

BEGIN; UPDATE ...; UPDATE ...; COMMIT;
ACID Atomicity → Consistency → Isolation → Durability

Atomicity — bo'linmaslik, Consistency — qoidalar buzilmaydi, Isolation — parallel transaction'lar bir-biriga xalaqit bermaydi, Durability — COMMIT'dan keyin yo'qolmaydi.

Isolation darajalari READ COMMITTED → REPEATABLE READ → SERIALIZABLE

READ COMMITTED, REPEATABLE READ, SERIALIZABLE — qat'iylik oshgani sari anomaliyalar kamayadi, lekin kutish va konfliktlar ko'payadi. PostgreSQL'da default READ COMMITTED, MySQL InnoDB'da REPEATABLE READ.

SET TRANSACTION ISOLATION LEVEL SERIALIZABLE;
Lock'lar Transaction A → Row lock → Transaction B kutadi

Lock bir row'ni bir vaqtda ikki transaction o'zgartirishiga yo'l qo'ymaydi. SELECT ... FOR UPDATE row'ni o'qish paytidayoq band qiladi.

SELECT * FROM orders WHERE id = 12 FOR UPDATE;
Deadlock A: row 1 → B: row 2 → Bittasi ROLLBACK

A 1-row'ni ushlab 2-sini kutadi, B esa 2-sini ushlab 1-sini kutadi. Database Deadlock'ni aniqlab, birini bekor qiladi; ilova uni qayta urinishi kerak.

B-tree Root → Branch → Leaf → Row

Ko'pchilik index'lar ishlatadigan muvozanatli daraxt. =, <, >, BETWEEN, ORDER BY va LIKE 'abc%' uchun mos.

Replication Primary → Log → Replica

Asosiy server (primary) o'zgarishlar log'ini replica'larga yuboradi. Replica'lar o'qishni bo'lishadi va primary yiqilsa o'rnini egallaydi; ular biroz kechikishi (lag) mumkin.

Backup Database → Dump / snapshot → Restore test

Logical backup (SQL dump) va physical backup (fayllar nusxasi) bor. Log'lar bilan birga ma'lum bir daqiqagacha tiklash (point-in-time recovery) mumkin.

mysqldump --single-transaction shop > shop.sql
SQL va NoSQL Jadval + JOIN → Hujjat / key-value

Relatsion database qat'iy sxema, JOIN va ACID beradi. NoSQL (MongoDB, Redis, Cassandra) moslashuvchan tuzilma va oson tarqatishni tanlaydi.

10 Amaliyot

Xatolardan qoching, to'g'risini qiling

Keng tarqalgan xatolar

  • Pul uchun FLOAT

    FLOAT va DOUBLE sonlarni ikkilik kasr ko'rinishida taxminan saqlaydi: hisob-kitobda tiyinlar yo'qoladi yoki ortib qoladi.

    Pul uchun DECIMAL(10,2) ishlating yoki summani eng kichik birlikda butun son (BIGINT) sifatida saqlang.

  • Foreign key'siz bog'lanish

    User o'chiriladi, uning buyurtmalari esa hech kimga tegishli bo'lmagan holda qoladi. Hisobotlar noto'g'ri chiqadi.

    Bog'lanishni FOREIGN KEY bilan himoyalang va ON DELETE qoidasini (RESTRICT, CASCADE, SET NULL) ongli tanlang.

  • Bir xil ma'lumotni ko'p joyda saqlash

    User shahri har bir buyurtma row'ida takrorlanadi. Shahar o'zgarganda ba'zi row'lar eskicha qoladi va ma'lumot o'zaro zid bo'ladi.

    Jadvallarni normalizatsiya qiling: shahar faqat users da, buyurtma esa user_id orqali unga havola qilsin.

  • Har bir ustunga index

    Index'lar joy egallaydi va har bir INSERT/UPDATE ularning hammasini yangilaydi. Ishlatilmaydigan index faqat zarar.

    Index'ni haqiqiy so'rovlarga qarab qo'ying va EXPLAIN bilan foydasini tekshiring.

  • Uzoq transaction

    Transaction ichida HTTP so'rov yoki foydalanuvchini kutish lock'larni uzoq ushlab turadi va boshqa so'rovlarni bloklaydi.

    Transaction'ni qisqa qiling: tashqi chaqiruvlarni undan oldin yoki keyin bajaring.

  • Tekshirilmagan backup

    Backup har kuni olinadi, lekin hech qachon tiklab ko'rilmagan. Kerak bo'lganda fayl buzuq yoki to'liq emasligi ma'lum bo'ladi.

    Backup'ni muntazam alohida serverga tiklab, ishlashini tekshiring.

Eng yaxshi amaliyotlar

  1. Har jadvalda primary key

    Har bir row aniq identifikatorga ega bo'lsin: yangilash, o'chirish va bog'lash shu kalit orqali bo'ladi.

  2. Bog'lanishlarni FK bilan himoyalang

    Foreign key ilovadagi xatolardan qat'i nazar ma'lumot yaxlitligini saqlaydi.

  3. Transaction qisqa bo'lsin

    Faqat bir-biriga bog'liq yozuvlarni birlashtiring va iloji boricha tez COMMIT qiling.

  4. Backup va tiklash mashqi

    Avtomatik backup, uni boshqa joyda saqlash va muntazam restore testi — uchalasi birga ishlaydi.

  5. Og'ir o'qishni replica'ga

    Hisobot va eksport kabi og'ir so'rovlarni replica'da bajaring, primary yozish uchun bo'sh qolsin.

11 Mini test

O'zingizni sinab ko'ring

5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.

1/5orders.user_id ustuni qanday rol o'ynaydi?
2/5Talabalar va kurslar N : M bog'langan. Buni qanday saqlash to'g'ri?
3/5Pul o'tkazmada birinchi UPDATE bajarildi, ikkinchisidan oldin server o'chdi. Ikkalasi bitta transaction'da edi. Natija?
4/5Nega index yozishni sekinlashtiradi?
5/5Deadlock bo'lganda database nima qiladi?

Atamalar lug'ati

DBMS
Database Management System — ma'lumotni saqlaydigan, himoya qiladigan va so'rovlarga javob beradigan dastur.
Primary key
Jadvaldagi har bir row'ni yagona aniqlaydigan ustun yoki ustunlar to'plami.
Foreign key
Boshqa jadvalning primary key'iga havola qiluvchi ustun. Bog'lanish yaxlitligini kafolatlaydi.
Index
Ustun qiymatlarining saralangan tuzilmasi. Qidiruvni tezlashtiradi, yozishga qo'shimcha ish qo'shadi.
Pivot jadval
N : M bog'lanishni saqlaydigan oraliq jadval: ikki foreign key va kerak bo'lsa qo'shimcha maydonlar.
Normalizatsiya
Jadvallarni takrorlanish va zid ma'lumot bo'lmaydigan qilib loyihalash qoidalari (1NF, 2NF, 3NF).
Transaction
Bir nechta amalni bitta bo'linmas ishga birlashtirish: COMMIT yoki ROLLBACK.
ACID
Atomicity, Consistency, Isolation, Durability — transaction beradigan to'rt kafolat.
Lock
Row yoki jadvalni vaqtincha band qilish: boshqa transaction uni o'zgartira olmaydi.
Deadlock
Ikki transaction bir-birining lock'ini kutib qolgan holat. Database bittasini bekor qilib yechadi.
B-tree
Muvozanatli saralangan daraxt. Index'larning eng keng tarqalgan tuzilmasi.
Table scan
Jadvalning hamma row'ini ketma-ket o'qib chiqish. Index bo'lmasa yoki foydasiz bo'lsa ishlatiladi.
Replication
Asosiy server o'zgarishlarini log orqali boshqa serverlarga (replica) doimiy nusxalash.
Backup
Database'ning ma'lum vaqtdagi nusxasi: SQL dump yoki fayllar snapshot'i.

Keyingi qadam: bog'liq texnologiyalar