SQL
Bitta SQL so'rov database ichida Parser, Planner va Index orqali qanday natijaga aylanishini ko'ring.
Database · Asosiy tushunchalar
Bitta buyurtma ilovadan chiqib, qoidalar, lock, index va log orqali diskka va replica'ga yetib borishini kuzating. Jadvallar qanday bog'lanishini va index qidiruvni qanday tezlashtirishini o'z ko'zingiz bilan ko'ring.
WHERE id = 42 Planner id bo'yicha index'ni tanladi.
< 500 | >= 500 Daraxtning eng yuqori page'i: faqat chegaraviy qiymatlar va pastki page'lar manzili.
1..49 | 50..99 | ... Oraliq page: diapazonni yanada toraytiradi.
40 · 41 · 42 · 43 Eng pastki page: saralangan kalitlar va har birining row manzili.
id = 42 Jadvaldagi to'liq row: barcha ustunlar bilan.
1 row Topilgan row so'rov natijasi sifatida qaytadi.
01 Kirish
Database — ma'lumotni tartibli saqlaydigan, tez topadigan va bir vaqtda ko'p foydalanuvchiga xavfsiz beradigan tizim. Uni boshqaradigan dastur DBMS deyiladi: MySQL, PostgreSQL, SQLite.
Relatsion database'da ma'lumot jadvallarda yashaydi: har bir row bitta yozuv, har bir ustun bitta xususiyat. Jadvallar Primary key va Foreign key orqali bog'lanadi, qidiruvni esa Index tezlashtiradi.
Database'ning eng muhim vazifasi — ma'lumotni yo'qotmaslik va buzmaslik. Buning uchun Transaction, ACID kafolatlari, lock'lar, log va Replication birga ishlaydi.
Hayotiy o'xshatish
Database — yaxshi tashkil etilgan arxiv: har bir papka raqamlangan, javonlar bir-biriga havola qiladi, katalog kerakli papkani bir zumda topadi, arxivchi esa ikki kishi bitta papkani bir vaqtda buzib qo'ymasligini kuzatadi.
02 Qanday ishlaydi
Pastga aylantiring: bitta INSERT qoidalar, lock, index va log orqali o'tib, diskda va replica'da saqlanadi.
Gulnora (users.id = 3) xarid qildi. Ilova INSERT INTO orders (user_id, total, status) VALUES (3, 75.50, 'paid'); yuboradi.
Server SQL'ni tahlil qiladi, orders jadvalini topadi va yozish rejasini tuzadi.
BEGIN yozilmagan bo'lsa ham, bitta so'rov avtomatik ravishda o'z Transaction'i ichida bajariladi (autocommit).
user_id = 3 users jadvalida bormi (Foreign key), total bo'sh emasmi, yangi id takrorlanmaydimi (Primary key). Biror qoida buzilsa, hech narsa yozilmaydi.
Yangi row transaction tugaguncha boshqalar uchun band. users.id = 3 row'i ham shu payt o'chirib yuborilmasligi uchun himoyalanadi.
Row jadvalga qo'shiladi, primary key va idx_orders_user_id Index'lari yangilanadi. Index qancha ko'p bo'lsa, yozish shuncha qimmat.
O'zgarish avval log'ga yoziladi (write-ahead logging). Server to'satdan o'chsa, database shu log orqali tiklanadi.
Log diskka majburan yoziladi va transaction tasdiqlanadi. Endi ACID'dagi Durability bajarildi, lock'lar bo'shaydi.
Ilova 1 row inserted va yangi buyurtma id sini oladi. Foydalanuvchi "Buyurtma qabul qilindi" sahifasini ko'radi.
Xotirada o'zgargan page'lar fon jarayoni tomonidan asosiy fayllarga yoziladi (checkpoint). Bu foydalanuvchini kuttirmaydi.
Log yozuvlari Replication orqali replica serverga oqib boradi va u ham shu INSERT ni qo'llaydi. Asosiy server ishdan chiqsa, replica ishni davom ettira oladi.
03 Arxitektura
Har qanday relatsion DBMS taxminan bir xil qismlardan iborat: so'rovni tushunadigan, ma'lumotni saqlaydigan va uni himoya qiladigan qatlamlar.
DBMS database server
Ma'lumotni saqlaydigan va so'rovlarga javob beradigan dastur.
So'rov qatlami SQL → reja
SQL matnini tushunadi va bajaradi.
sintaksis eng arzon yo'l bajarish Transaction boshqaruvi ACID
Bir vaqtdagi ishlarni bir-biridan ajratadi va xavfsiz saqlaydi.
row / table lock row versiyalari WAL / redo Xotira RAM
Tez-tez ishlatiladigan page'lar xotirada saqlanadi.
page'lar Saqlash disk
Jadval va index'lar page'larga bo'lingan fayllarda saqlanadi.
row'lar B-tree Xizmatlar ops
Database'ni ishonchli va xavfsiz ushlab turadigan vositalar.
replica'lar dump, snapshot GRANT 04 Asosiy qismlar
Bir turdagi yozuvlar to'plami. Har bir row bitta yozuv, har bir ustun aniq turdagi bitta xususiyat.
Row'ni yagona aniqlaydigan ustun, odatda id. Takrorlanmaydi va NULL bo'lmaydi.
Boshqa jadval row'iga havola: orders.user_id → users.id. Yo'q row'ga havola qilishga yo'l qo'ymaydi.
Ustun qiymatlarining saralangan daraxti. Qidiruv va JOIN'ni tezlashtiradi, yozishni biroz sekinlashtiradi.
Bir nechta o'zgarishni bitta bo'linmas ishga birlashtiradi: COMMIT yoki ROLLBACK.
O'zgarishlar jurnali. Crash'dan keyin tiklash va replication shu log'ga tayanadi.
Asosiy server ma'lumotlarining doimiy yangilanib turuvchi nusxasi. O'qishni bo'lishadi va zaxira bo'ladi.
Ma'lumotning ma'lum vaqtdagi nusxasi. Xato DELETE yoki disk buzilishidan qutqaradigan yagona yo'l.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
Har bir user'ning bitta profili (1 : 1) va ko'p buyurtmasi (1 : N) bor. Bog'lanish har doim foreign key ustuni orqali quriladi.
users
| id PK BIGINT | name VARCHAR | city VARCHAR | role VARCHAR |
|---|---|---|---|
| 1 | Ali | Toshkent | admin |
| 3 | Gulnora | Toshkent | user |
| 4 | Sardor | Buxoro | user |
profiles
| user_id FK BIGINT | phone VARCHAR | birthday DATE |
|---|---|---|
| 1 | +998 90 111 22 33 | 2000-04-12 |
| 3 | +998 93 444 55 66 | 1994-09-01 |
| 4 | NULL | 2006-01-25 |
orders
| id PK BIGINT | user_id FK BIGINT | total DECIMAL | status VARCHAR |
|---|---|---|---|
| 10 | 1 | 120 | paid |
| 11 | 3 | 75.5 | paid |
| 12 | 1 | 40 | pending |
| 13 | 4 | 210 | paid |
profiles.user_id ustuni ishora qiladi: users.id 1 : 1orders.user_id ustuni ishora qiladi: users.id N : 1Qator ustiga olib boring: bog'langan qatorlar yonadi.
Bitta buyurtmada ko'p mahsulot, bitta mahsulot ko'p buyurtmada bo'ladi. Buni uchinchi jadval order_product saqlaydi: har bir row bitta juftlik.
orders
| id PK BIGINT | user_id FK BIGINT | status VARCHAR |
|---|---|---|
| 10 | 1 | paid |
| 11 | 3 | paid |
| 13 | 4 | paid |
order_product
| order_id FK BIGINT | product_id FK BIGINT | qty INT |
|---|---|---|
| 10 | 1 | 2 |
| 10 | 2 | 2 |
| 11 | 2 | 1 |
| 13 | 3 | 1 |
| 13 | 1 | 1 |
products
| id PK BIGINT | name VARCHAR | price DECIMAL |
|---|---|---|
| 1 | Klaviatura | 45 |
| 2 | Sichqoncha | 15 |
| 3 | Monitor | 165 |
order_product.order_id ustuni ishora qiladi: orders.id N : 1order_product.product_id ustuni ishora qiladi: products.id N : 1Qator ustiga olib boring: bog'langan qatorlar yonadi.
A va B bir vaqtda 12-buyurtmani o'zgartirmoqchi. Row lock ularni navbatga qo'yadi, shuning uchun bitta o'zgarish ikkinchisini jimgina yo'qotmaydi.
UPDATE orders ... id = 12
A status ni paid ga o'zgartiradi va row'ga exclusive lock oladi. UPDATE 1 · lock A'da
O'zgarish hali COMMIT qilinmagan: boshqalar uni ko'rmaydi. UPDATE orders ... id = 12
B cancelled yozmoqchi, lekin lock A'da. B kutib turadi. COMMIT
A ishini yakunlaydi, o'zgarish saqlanadi va lock bo'shaydi. COMMIT OK
A uchun hammasi tugadi. lock B'ga o'tdi
Isolation darajasiga qarab B yangi versiya ustida davom etadi yoki konflikt xatosini oladi. COMMIT
B o'z o'zgarishini saqlaydi. Ikkala amal ketma-ket bajarildi, hech biri yo'qolmadi. Ikkalasi ham database, lekin ma'lumotni turlicha tashkil qiladi. Tanlov ma'lumot shakli va kerakli kafolatlarga bog'liq.
| Relatsion (SQL) | NoSQL | |
|---|---|---|
| Ma'lumot shakli | Jadval: row va ustunlar | Hujjat (JSON), key-value, ustunli, graph |
| Sxema | Oldindan belgilanadi, ALTER TABLE bilan o'zgaradi |
Ko'pincha moslashuvchan: har yozuv o'z maydonlariga ega |
| Bog'lanishlar | Foreign key va JOIN | Ko'pincha ichma-ich saqlanadi yoki ilova bog'laydi |
| Transaction | Bir nechta jadval bo'ylab ACID | Tizimga bog'liq: ko'pida bitta yozuv darajasida |
| Masshtablash | Asosan kuchliroq server va replica'lar | Ko'pchiligi ko'p serverga tarqatishga mo'ljallangan |
| So'rov tili | SQL standarti | Har tizimning o'z API'si yoki tili |
| Misollar | MySQL, MariaDB, PostgreSQL, SQLite | MongoDB, Redis, Cassandra, Neo4j |
| Qachon mos | Bog'liq, aniq tuzilmali ma'lumot: buyurtma, to'lov | Kesh, sessiya, log, tuzilmasi o'zgaruvchan hujjatlar |
06 Interaktiv simulyatsiya
SELECT * FROM users WHERE id = 42; — million row'li jadvalda ham index bilan bir necha page o'qish kifoya. «Index'dan qidirish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
WHERE id = 42 Planner id bo'yicha index'ni tanladi.
< 500 | >= 500 Daraxtning eng yuqori page'i: faqat chegaraviy qiymatlar va pastki page'lar manzili.
1..49 | 50..99 | ... Oraliq page: diapazonni yanada toraytiradi.
40 · 41 · 42 · 43 Eng pastki page: saralangan kalitlar va har birining row manzili.
id = 42 Jadvaldagi to'liq row: barcha ustunlar bilan.
1 row Topilgan row so'rov natijasi sifatida qaytadi.
«Index'dan qidirish» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Laboratoriya
So'rov yozing va RUN QUERY ni bosing: database uni Parser, Planner, Index va Rows bosqichlari orqali qanday bajarishini ko'rasiz. Namuna jadvallar: users va orders.
Qo'llab-quvvatlanadi: SELECT, WHERE (AND, OR, LIKE, IN), JOIN, GROUP BY, COUNT/SUM/AVG/MIN/MAX, ORDER BY, LIMIT. Ctrl + Enter — ishga tushirish.
Sxema
usersordersNatija shu yerda chiqadi.
08 Kod va oqim
Chapda users va orders jadvallarining tuzilmasi, o'ngda har bir qoida nimani himoya qilishi.
-- users: asosiy jadvalCREATE TABLE users ( id BIGINT PRIMARY KEY, name VARCHAR(100) NOT NULL, age INT CHECK (age >= 0), city VARCHAR(60), role VARCHAR(20) NOT NULL DEFAULT 'user'); -- orders: har bir buyurtma bitta user'ga tegishli (N : 1)CREATE TABLE orders ( id BIGINT PRIMARY KEY, user_id BIGINT NOT NULL, total DECIMAL(10,2) NOT NULL CHECK (total >= 0), status VARCHAR(20) NOT NULL DEFAULT 'pending', FOREIGN KEY (user_id) REFERENCES users (id) ON DELETE RESTRICT); -- FK ustuni bo'yicha tez qidirish uchun indexCREATE INDEX idx_orders_user_id ON orders (user_id);
CREATE TABLE Jadval va uning ustunlari e'lon qilinadi.
users.id Har bir row'ning yagona identifikatori.
NOT NULL · CHECK Noto'g'ri qiymatlar jadvalga kirmaydi.
N : 1 → users Buyurtmalar jadvali.
user_id → users.id Bog'lanishning yaxlitligini kafolatlaydi.
idx_orders_user_id Bog'lanish bo'yicha qidiruvni tezlashtiradi.
09 Mavzular
18 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
Database — ma'lumotning o'zi, DBMS — uni saqlaydigan va so'rovlarga javob beradigan dastur. Ilova fayllarga emas, DBMS'ga murojaat qiladi.
Jadval bir turdagi yozuvlarni saqlaydi. Row — bitta yozuv (bitta user), ustun — bitta xususiyat (name, city).
SELECT name, city FROM users WHERE id = 1; Har bir ustunning turi bor: INT, BIGINT, VARCHAR, TEXT, DECIMAL, DATE, TIMESTAMP, BOOLEAN. To'g'ri tur joyni tejaydi va noto'g'ri qiymatni bloklaydi.
total DECIMAL(10, 2) NOT NULL Row'ni yagona aniqlaydigan ustun. Ko'pincha avtomatik oshadigan id yoki UUID ishlatiladi.
id BIGINT PRIMARY KEY Boshqa jadvaldagi row'ga havola. Database yo'q row'ga havolani ham, havolasi bor row'ni o'chirishni ham bloklay oladi.
FOREIGN KEY (user_id) REFERENCES users (id) ON DELETE RESTRICT 1 : 1 — bitta user, bitta profil. 1 : N — bitta user, ko'p buyurtma. Ikkalasida ham "ko'p" tomonda foreign key ustuni turadi.
Buyurtma va mahsulot o'rtasidagi N : M bog'lanish uchinchi Pivot jadvalda saqlanadi. Unda ikki foreign key va qo'shimcha maydonlar (qty) bo'ladi.
PRIMARY KEY (order_id, product_id) Ustun bo'yicha saralangan daraxt: qidiruv butun jadvalni o'qimasdan bir necha qadamda tugaydi. Lekin har bir yozish index'ni ham yangilaydi.
CREATE INDEX idx_users_city ON users (city); Normalizatsiya — har bir faktni bitta joyda saqlash. User shahri har bir buyurtmada takrorlansa, o'zgartirganda biror joyi eskicha qolib ketadi.
Bir nechta o'zgarish yo birga saqlanadi, yo birga bekor bo'ladi. Pul o'tkazishda bir hisobdan yechib, ikkinchisiga qo'shish shunday bajariladi.
BEGIN; UPDATE ...; UPDATE ...; COMMIT; Atomicity — bo'linmaslik, Consistency — qoidalar buzilmaydi, Isolation — parallel transaction'lar bir-biriga xalaqit bermaydi, Durability — COMMIT'dan keyin yo'qolmaydi.
READ COMMITTED, REPEATABLE READ, SERIALIZABLE — qat'iylik oshgani sari anomaliyalar kamayadi, lekin kutish va konfliktlar ko'payadi. PostgreSQL'da default READ COMMITTED, MySQL InnoDB'da REPEATABLE READ.
SET TRANSACTION ISOLATION LEVEL SERIALIZABLE; Lock bir row'ni bir vaqtda ikki transaction o'zgartirishiga yo'l qo'ymaydi. SELECT ... FOR UPDATE row'ni o'qish paytidayoq band qiladi.
SELECT * FROM orders WHERE id = 12 FOR UPDATE; A 1-row'ni ushlab 2-sini kutadi, B esa 2-sini ushlab 1-sini kutadi. Database Deadlock'ni aniqlab, birini bekor qiladi; ilova uni qayta urinishi kerak.
Ko'pchilik index'lar ishlatadigan muvozanatli daraxt. =, <, >, BETWEEN, ORDER BY va LIKE 'abc%' uchun mos.
Asosiy server (primary) o'zgarishlar log'ini replica'larga yuboradi. Replica'lar o'qishni bo'lishadi va primary yiqilsa o'rnini egallaydi; ular biroz kechikishi (lag) mumkin.
Logical backup (SQL dump) va physical backup (fayllar nusxasi) bor. Log'lar bilan birga ma'lum bir daqiqagacha tiklash (point-in-time recovery) mumkin.
mysqldump --single-transaction shop > shop.sql Relatsion database qat'iy sxema, JOIN va ACID beradi. NoSQL (MongoDB, Redis, Cassandra) moslashuvchan tuzilma va oson tarqatishni tanlaydi.
10 Amaliyot
FLOAT va DOUBLE sonlarni ikkilik kasr ko'rinishida taxminan saqlaydi: hisob-kitobda tiyinlar yo'qoladi yoki ortib qoladi.
Pul uchun DECIMAL(10,2) ishlating yoki summani eng kichik birlikda butun son (BIGINT) sifatida saqlang.
User o'chiriladi, uning buyurtmalari esa hech kimga tegishli bo'lmagan holda qoladi. Hisobotlar noto'g'ri chiqadi.
Bog'lanishni FOREIGN KEY bilan himoyalang va ON DELETE qoidasini (RESTRICT, CASCADE, SET NULL) ongli tanlang.
User shahri har bir buyurtma row'ida takrorlanadi. Shahar o'zgarganda ba'zi row'lar eskicha qoladi va ma'lumot o'zaro zid bo'ladi.
Jadvallarni normalizatsiya qiling: shahar faqat users da, buyurtma esa user_id orqali unga havola qilsin.
Index'lar joy egallaydi va har bir INSERT/UPDATE ularning hammasini yangilaydi. Ishlatilmaydigan index faqat zarar.
Index'ni haqiqiy so'rovlarga qarab qo'ying va EXPLAIN bilan foydasini tekshiring.
Transaction ichida HTTP so'rov yoki foydalanuvchini kutish lock'larni uzoq ushlab turadi va boshqa so'rovlarni bloklaydi.
Transaction'ni qisqa qiling: tashqi chaqiruvlarni undan oldin yoki keyin bajaring.
Backup har kuni olinadi, lekin hech qachon tiklab ko'rilmagan. Kerak bo'lganda fayl buzuq yoki to'liq emasligi ma'lum bo'ladi.
Backup'ni muntazam alohida serverga tiklab, ishlashini tekshiring.
Har bir row aniq identifikatorga ega bo'lsin: yangilash, o'chirish va bog'lash shu kalit orqali bo'ladi.
Foreign key ilovadagi xatolardan qat'i nazar ma'lumot yaxlitligini saqlaydi.
Faqat bir-biriga bog'liq yozuvlarni birlashtiring va iloji boricha tez COMMIT qiling.
Avtomatik backup, uni boshqa joyda saqlash va muntazam restore testi — uchalasi birga ishlaydi.
Hisobot va eksport kabi og'ir so'rovlarni replica'da bajaring, primary yozish uchun bo'sh qolsin.
11 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.
COMMIT yoki ROLLBACK.