SQL
Bitta SQL so'rov database ichida Parser, Planner va Index orqali qanday natijaga aylanishini ko'ring.
Database · Relatsion server
Bitta SELECT connection thread'dan parser va optimizer orqali InnoDB'ga, u yerdan buffer pool va diskka borib qaytishini kuzating. Keyin UPDATE qanday qilib undo, redo va binlog'ga yozilishini ko'ring.
UPDATE ... id = 12 Ilova transaction ichida UPDATE yuboradi.
PRIMARY · X lock O'zgaradigan row'ga exclusive lock qo'yiladi.
eski: 'pending' Row'ning eski versiyasi: ROLLBACK va MVCC o'qishlari uchun.
dirty page Page xotirada o'zgaradi va "dirty" deb belgilanadi.
log buffer → disk O'zgarishning fizik yozuvi. Crash'dan keyin tiklash uchun.
binlog.000001 Server darajasidagi o'zgarishlar jurnali: replication va point-in-time recovery uchun.
OK · lock bo'shaydi Transaction tasdiqlanadi.
page flush Dirty page'lar fon thread'lari tomonidan keyinroq data faylga yoziladi.
01 Kirish
MySQL — eng keng tarqalgan ochiq kodli relatsion database server'laridan biri. Hozir Oracle tomonidan rivojlantiriladi va Laravel, WordPress kabi web ilovalar uchun odatiy tanlov.
MySQL ikki qavatdan iborat: yuqorida SQL qatlami (Parser, Optimizer, executor), pastda Storage engine. Default engine — InnoDB: transaction, row lock, foreign key va crash recovery shu yerda.
InnoDB jadvalni Primary key bo'yicha saralangan Clustered index sifatida saqlaydi va kerakli page'larni Buffer poolda ushlaydi. O'zgarishlar avval Redo logga yoziladi, shuning uchun server to'satdan o'chsa ham commit qilingan ma'lumot yo'qolmaydi.
Hayotiy o'xshatish
MySQL — bank filiali: eshikdagi qo'riqchi (connection layer) mijozni tekshiradi, operator (parser va optimizer) arizani tushunib eng qisqa yo'lni tanlaydi, omborxona (InnoDB) esa pulni seyfda saqlab, har bir harakatni jurnalga yozib boradi.
02 Qanday ishlaydi
Pastga aylantiring: SELECT * FROM users WHERE id = 42; SQL qatlamidan storage engine'ga tushadi va row bo'lib qaytadi.
Laravel PDO orqali SELECT * FROM users WHERE id = 42 yuboradi. Qiymat prepared statement parametri sifatida ketadi.
Ulanish oldinroq ochilgan: 'shop_app'@'localhost' tekshirilgan va unga thread biriktirilgan. Default holatda bitta connection — bitta thread.
Parser SQL'ni daraxtga aylantiradi, users jadvali va ustunlarini topadi, shop_app da SELECT huquqi borligini tekshiradi.
id primary key va shart =, demak ko'pi bilan bitta row. Optimizer eng tez yo'lni tanlaydi: EXPLAIN da bu type: const ko'rinadi.
SQL qatlami ma'lumot diskda qanday yotganini bilmaydi. U faqat reja bo'yicha engine'dan row so'raydi.
Executor handler interfeysi orqali "id = 42 bo'lgan row'ni ber" deydi. Bu chaqiruv har qanday Storage engine uchun bir xil.
InnoDB'da jadvalning o'zi primary key bo'yicha B-tree. Daraxt bo'ylab tushib, leaf page'da to'liq row topiladi: qo'shimcha sakrash kerak emas.
Kerakli page Buffer poolda bo'lsa, diskka tegilmaydi. Shuning uchun buffer pool hajmi MySQL tezligiga eng kuchli ta'sir qiladigan sozlamalardan biri.
Page xotirada bo'lmasa, users.ibd faylidan 16KB page o'qiladi va keyingi so'rovlar uchun buffer pool'ga joylanadi.
Row executor'ga qaytadi va MySQL protokoli paketlariga o'raladi.
PDO row'ni qabul qiladi, Laravel uni User modeliga aylantiradi.
03 Arxitektura
mysqld jarayoni ichida SQL qatlami va storage engine alohida yashaydi: biri so'rovni tushunadi, ikkinchisi ma'lumotni saqlaydi.
mysqld MySQL server jarayoni
Bitta jarayon, ichida ko'p thread.
Connection layer kirish
Ulanish, autentifikatsiya va thread boshqaruvi.
user@host har ulanishga shifrlangan ulanish SQL layer so'rovni tushunish
Engine'dan mustaqil qism.
SQL → daraxt reja tanlash handler chaqiruvlari InnoDB storage engine
Saqlash, transaction va lock'lar.
page keshi row lock eski versiyalar Disk datadir
Fayllarda saqlanadigan hamma narsa.
*.ibd crash recovery replication 04 Asosiy qismlar
MySQL server jarayoni. Ulanishlarni qabul qiladi va har biriga thread ajratadi.
Index'lar va statistika asosida so'rov uchun eng arzon rejani tanlaydi.
Default storage engine: transaction, row lock, foreign key, MVCC va crash recovery.
InnoDB page'lari keshi. Unga sig'gan ma'lumot diskka murojaatsiz o'qiladi.
Commit qilingan o'zgarishlarni crash'dan keyin tiklash uchun jurnal.
Row'larning eski versiyalari: ROLLBACK va consistent read uchun.
Barcha o'zgarishlarning server darajasidagi jurnali: replication va point-in-time recovery.
Konsol client: so'rov yozish, EXPLAIN ko'rish va serverni boshqarish uchun.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
So'rov yuqoridan pastga tushadi. Storage engine API ikki dunyoni ajratadi: tepada SQL, pastda saqlash.
mysql CLI · PDO · Workbench MySQL protokoli orqali TCP yoki unix socket bilan ulanadi.
auth · thread · TLS Kim ulanayotganini tekshiradi va ulanishga thread beradi.
parser · optimizer · executor So'rovni tushunadi va bajarish rejasini tuzadi.
handler interface Engine'lar bilan ishlash uchun umumiy shartnoma.
buffer pool · undo · locks Ma'lumotni saqlaydi va transaction'larni boshqaradi.
*.ibd · redo log · binlog Diskdagi fayllar.
InnoDB'da jadvalning o'zi primary key bo'yicha saralangan. Secondary index esa row manzilini emas, primary key qiymatini saqlaydi: WHERE city = 'Toshkent' avval index'dan id larni oladi, keyin ular bo'yicha clustered index'ga boradi.
users
| id PK BIGINT | name VARCHAR | age TINYINT | city VARCHAR |
|---|---|---|---|
| 1 | Ali | 25 | Toshkent |
| 2 | Vali | 17 | Samarqand |
| 3 | Gulnora | 31 | Toshkent |
| 4 | Sardor | 19 | Buxoro |
| 5 | Malika | 16 | Toshkent |
idx_users_city
| city VARCHAR | id FK BIGINT |
|---|---|
| Buxoro | 4 |
| Samarqand | 2 |
| Toshkent | 1 |
| Toshkent | 3 |
| Toshkent | 5 |
idx_users_city.id ustuni ishora qiladi: users.id PK orqaliQator ustiga olib boring: bog'langan qatorlar yonadi.
Isolation darajasini ko'rish, rejani tekshirish, sekin so'rovlarni yozib borish va ilova uchun cheklangan user yaratish.
SHOW VARIABLES LIKE 'transaction_isolation';
+-----------------------+-----------------+
| Variable_name | Value |
+-----------------------+-----------------+
| transaction_isolation | REPEATABLE-READ |
+-----------------------+-----------------+
1 row in set (0.00 sec)
EXPLAIN SELECT * FROM users WHERE city = 'Toshkent'\G
*************************** 1. row ***************************
type: ref
key: idx_users_city
rows: 3
Extra: NULL
1 row in set, 1 warning (0.00 sec)
SET GLOBAL slow_query_log = 'ON';
Query OK, 0 rows affected (0.00 sec)
SET GLOBAL long_query_time = 1;
Query OK, 0 rows affected (0.00 sec)
CREATE USER 'shop_app'@'localhost' IDENTIFIED BY 'change-me';
Query OK, 0 rows affected (0.02 sec)
GRANT SELECT, INSERT, UPDATE, DELETE ON shop.* TO 'shop_app'@'localhost';
Query OK, 0 rows affected (0.01 sec)
MyISAM — eski engine, hozir asosan eski loyihalarda uchraydi. Yangi jadvallar uchun deyarli har doim InnoDB tanlanadi.
| InnoDB | MyISAM | |
|---|---|---|
| Transaction | Bor: COMMIT, ROLLBACK | Yo'q |
| Lock darajasi | Row lock | Table lock |
| Foreign key | Qo'llab-quvvatlaydi | Qo'llab-quvvatlamaydi |
| Crash recovery | Redo log orqali avtomatik | Jadval buzilishi mumkin, REPAIR TABLE kerak |
| Saqlash tartibi | Clustered index (PK bo'yicha) | Row'lar alohida faylda, index'lar alohida |
| MVCC | Bor: o'qish yozishni kutmaydi | Yo'q |
| Holati | Default engine | Eski loyihalar uchun |
06 Interaktiv simulyatsiya
UPDATE orders SET status = 'paid' WHERE id = 12; dan keyin COMMIT: o'zgarish lock, undo, buffer pool, redo log va binlog orqali qanday xavfsiz saqlanadi. «UPDATE'ni bajarish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
UPDATE ... id = 12 Ilova transaction ichida UPDATE yuboradi.
PRIMARY · X lock O'zgaradigan row'ga exclusive lock qo'yiladi.
eski: 'pending' Row'ning eski versiyasi: ROLLBACK va MVCC o'qishlari uchun.
dirty page Page xotirada o'zgaradi va "dirty" deb belgilanadi.
log buffer → disk O'zgarishning fizik yozuvi. Crash'dan keyin tiklash uchun.
binlog.000001 Server darajasidagi o'zgarishlar jurnali: replication va point-in-time recovery uchun.
OK · lock bo'shaydi Transaction tasdiqlanadi.
page flush Dirty page'lar fon thread'lari tomonidan keyinroq data faylga yoziladi.
«UPDATE'ni bajarish» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Laboratoriya
So'rov yozing va RUN QUERY ni bosing: database uni Parser, Planner, Index va Rows bosqichlari orqali qanday bajarishini ko'rasiz. Namuna jadvallar: users va orders.
Qo'llab-quvvatlanadi: SELECT, WHERE (AND, OR, LIKE, IN), JOIN, GROUP BY, COUNT/SUM/AVG/MIN/MAX, ORDER BY, LIMIT. Ctrl + Enter — ishga tushirish.
Sxema
usersordersNatija shu yerda chiqadi.
08 Kod va oqim
Chapda database, user va jadval yaratish skripti, o'ngda har bir qism server ichida nimani belgilashi.
-- 1. Database: to'liq Unicode (emoji ham) uchun utf8mb4CREATE DATABASE shop CHARACTER SET utf8mb4 COLLATE utf8mb4_unicode_ci; -- 2. Ilova uchun alohida, cheklangan userCREATE USER 'shop_app'@'localhost' IDENTIFIED BY 'change-me';GRANT SELECT, INSERT, UPDATE, DELETE ON shop.* TO 'shop_app'@'localhost'; -- 3. InnoDB jadvali: PRIMARY KEY = clustered indexCREATE TABLE shop.users ( id BIGINT UNSIGNED NOT NULL AUTO_INCREMENT, name VARCHAR(100) NOT NULL, age TINYINT UNSIGNED NULL, city VARCHAR(60) NULL, role VARCHAR(20) NOT NULL DEFAULT 'user', PRIMARY KEY (id), KEY idx_users_city (city)) ENGINE=InnoDB DEFAULT CHARSET=utf8mb4;
utf8mb4 Database va uning default charset'i.
@localhost Ilova ulanadigan user.
faqat DML User nima qila olishi.
ENGINE=InnoDB Jadval InnoDB engine'ida saqlanadi.
PRIMARY KEY (id) Row'lar shu kalit bo'yicha saralangan holda saqlanadi.
idx_users_city city bo'yicha qidiruv uchun alohida B-tree.
09 Mavzular
18 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
Client-server relatsion database: mysqld jarayoni ma'lumotni saqlaydi, ilovalar unga tarmoq orqali SQL yuboradi. Community versiyasi ochiq kodli.
Server 3306-portda yoki unix socket'da kutadi. Client sifatida mysql konsoli, GUI vositalar yoki PHP'dagi PDO ishlatiladi.
mysql -u shop_app -p -h 127.0.0.1 shop MySQL'da database va schema bir xil narsa: jadvallar guruhi. Bitta server ichida ko'p database bo'lishi mumkin.
SHOW DATABASES; USE shop; SHOW TABLES; INT/BIGINT (UNSIGNED bilan), VARCHAR, TEXT, DECIMAL, DATETIME, TIMESTAMP, JSON. TIMESTAMP UTC'da saqlanib, session vaqt zonasiga o'giriladi.
created_at TIMESTAMP NOT NULL DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP utf8mb4 — MySQL'dagi to'liq UTF-8. Eski utf8 (utf8mb3) emoji va ba'zi belgilarni saqlay olmaydi, shuning uchun hamma joyda utf8mb4 ishlating.
ALTER TABLE users CONVERT TO CHARACTER SET utf8mb4 COLLATE utf8mb4_unicode_ci; Default storage engine: transaction, row lock, foreign key, MVCC va crash recovery. Har bir jadval qaysi engine'da ekanini information_schema dan ko'rish mumkin.
SELECT ENGINE FROM information_schema.TABLES WHERE TABLE_NAME = 'users'; InnoDB jadvalni primary key bo'yicha B-tree sifatida saqlaydi, leaf page'larda to'liq row turadi. PK bo'yicha qidiruv eng tez yo'l.
Boshqa index'lar leaf'ida primary key qiymatini saqlaydi. Composite index'da ustunlar tartibi muhim: (city, age) WHERE age = 20 ning o'ziga yordam bermaydi.
ALTER TABLE users ADD INDEX idx_users_city_age (city, age); User 'nom'@'host' ko'rinishida aniqlanadi. Har bir ilova va xizmatga faqat kerakli huquqlarni bering.
GRANT SELECT ON shop.* TO 'report'@'10.0.0.%'; Laravel .env dagi sozlamalar orqali PDO ulanishini ochadi. Eloquent so'rovlari prepared statement sifatida yuboriladi.
DB_CONNECTION=mysql DB_HOST=127.0.0.1 DB_PORT=3306 DB_DATABASE=shop InnoDB page'larini xotirada ushlab turadi. Ishchi ma'lumot to'liq sig'sa, o'qishlar deyarli diskka tegmaydi; alohida database serverda unga RAM'ning katta qismi beriladi.
innodb_buffer_pool_size = 4G Redo log commit qilingan o'zgarishni crash'dan keyin qayta tiklaydi. Undo log eski versiyani saqlaydi: ROLLBACK va consistent read uchun.
InnoDB'ning default darajasi. Transaction ichidagi oddiy SELECTlar birinchi o'qishda olingan snapshot'ni ko'radi; locking o'qishlar esa next-key lock bilan phantom row'larni to'sadi.
SET SESSION TRANSACTION ISOLATION LEVEL READ COMMITTED; UPDATE va SELECT ... FOR UPDATE row'larga lock qo'yadi. InnoDB deadlock'ni o'zi aniqlab, bitta transaction'ni bekor qiladi; oxirgi deadlock tafsiloti status'da ko'rinadi.
SHOW ENGINE INNODB STATUS\G type (const, ref, range, ALL), key, rows va Extra ustunlariga qarang. type: ALL — butun jadval o'qilyapti degani. MySQL 8'da EXPLAIN ANALYZE ham bor.
EXPLAIN SELECT * FROM users WHERE city = 'Toshkent'; long_query_time dan uzoq ishlagan so'rovlarni faylga yozadi. mysqldumpslow bilan eng ko'p vaqt olgan so'rovlarni guruhlab ko'rish mumkin.
SET GLOBAL slow_query_log = 'ON'; SET GLOBAL long_query_time = 1; Source server o'zgarishlarni Binlogga yozadi. Replica uni relay log'ga tortib oladi va o'zida qayta bajaradi; odatda bu asinxron, shuning uchun biroz kechikish bo'lishi mumkin.
SHOW BINARY LOGS; mysqldump jadvallarni SQL fayl sifatida chiqaradi; --single-transaction InnoDB uchun yozishni to'xtatmasdan izchil nusxa beradi. Katta bazalar uchun fizik backup vositalari va binlog ishlatiladi.
mysqldump --single-transaction --routines shop > shop.sql 10 Amaliyot
MySQL'dagi utf8 aslida 3 baytli utf8mb3. Emoji saqlanganda Incorrect string value xatosi chiqadi yoki matn kesiladi.
Database, jadval va connection uchun utf8mb4 ishlating. Laravel config'da charset utf8mb4 bo'lsin.
SQL injection yoki xato kod butun serverga, jumladan boshqa database'lar va user'larga ta'sir qiladi.
Har bir ilovaga alohida user oching va faqat kerakli database'ga minimal huquqlarni bering.
PK yoki mos UNIQUE NOT NULL ustun bo'lmasa, InnoDB yashirin ichki kalit yaratadi. Uni so'rovlarda ishlatib bo'lmaydi, row-based replication'da esa replica'da yangilash sekinlashadi.
Har jadvalga aniq, qisqa primary key bering, masalan id BIGINT UNSIGNED AUTO_INCREMENT.
Default hajm kichik. Katta bazada page'lar xotiraga sig'maydi va har bir so'rov diskdan o'qiydi.
Alohida database serverda innodb_buffer_pool_size ni RAM'ning katta qismiga sozlang va hit rate'ni kuzating.
INDEX (city, age) WHERE city = ? va WHERE city = ? AND age = ? ga yordam beradi, lekin faqat WHERE age = ? ga yordam bermaydi.
Ustunlarni so'rovlarga qarab tartiblang: avval tenglik bilan filtrlanadiganlar, keyin diapazon.
Default holatda dump jadvallarni lock qiladi va katta bazada uzoq vaqt yozishni to'xtatib qo'yadi.
InnoDB jadvallari uchun --single-transaction bilan dump oling: izchil snapshot, lock'larsiz.
BIGINT AUTO_INCREMENT clustered index'ni tartibli to'ldiradi va secondary index'larni kichik saqlaydi.
Server, database, jadval va connection bir xil charset'da bo'lsa, "kvadratcha" va ? belgilar muammosi bo'lmaydi.
Sekin so'rovlarni foydalanuvchi shikoyat qilishidan oldin toping va EXPLAIN bilan tahlil qiling.
Ilova, hisobot va backup uchun alohida user'lar: har biri faqat o'ziga kerakli GRANT bilan.
Kunlik dump va binlog'lar birga bo'lsa, ma'lumotni xatodan oldingi daqiqagacha tiklash mumkin.
11 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.