HTTP
Browser va server qanday gaplashadi: DNS, TCP, TLS, request, response va kesh vizual ko'rinishda.
Dasturlash tili · Browser va Node.js
Bitta thread'li til qanday qilib taymer, tarmoq so'rovi va click'larni bir vaqtda boshqarishini event loop orqali kuzating. So'ng V8 kodni qanday tezlashtirishini ko'ring.
function add(a, b) Browser yuklagan matn. Engine uchun u hali oddiy belgilar ketma-ketligi.
lazy parsing Kodni token'larga bo'lib, AST quradi. Hali chaqirilmagan funksiyalar ichini yuzaki (preparse) ko'radi.
FunctionLiteral Kodning daraxt ko'rinishi: funksiyalar, parametrlar, ifodalar.
bytecode interpreter AST'dan bytecode yasaydi va uni darhol bajaradi. Kod tez ishga tushadi, lekin eng yuqori tezlikda emas.
type feedback Bajarilish paytida qaysi tiplar kelganini yozib boradi: add doim ikki son bilan chaqirilyaptimi?
optimizing JIT Issiq funksiyalarni yig'ilgan feedback asosida optimallashtirilgan mashina kodiga kompilyatsiya qiladi.
x64 · arm64 CPU to'g'ridan-to'g'ri bajaradigan kod. Taxmin buzilsa, deoptimizatsiya bo'ladi va bytecode'ga qaytiladi.
01 Kirish
JavaScript — web'ning tili: har bir zamonaviy Browser uni bajaradi. Node.js tufayli u serverda, CLI vositalarida va build tizimlarida ham ishlaydi.
JavaScript kodi bitta thread'da, bitta call stack ustida bajariladi. Taymer, tarmoq va click kabi kutishni talab qiladigan ishlarni Browser yoki Node.js o'zi bajaradi, tayyor callback'larni esa event loop navbat bilan stack'ka qaytaradi.
Kodni V8 kabi engine bajaradi: u avval kodni bytecode'ga aylantirib darhol ishga tushiradi, tez-tez chaqiriladigan funksiyalarni esa JIT kompilyator orqali mashina kodiga o'giradi.
Hayotiy o'xshatish
JavaScript — bitta oshpazli oshxona. Oshpaz (call stack) bir vaqtda bitta ishni qiladi, pechka va taymer (Web API'lar) esa o'zi ishlaydi. Taom tayyor bo'lganda qo'ng'iroq chalinadi, buyurtma navbatga tushadi va oshpazning qo'li bo'shashi bilan olinadi.
02 Qanday ishlaydi
Kod: console.log('1: start'), setTimeout(..., 0), Promise.resolve().then(...), console.log('2: end'). Pastga aylantiring va natija nega 1, 2, 3, 4 tartibida chiqishini ko'ring.
Browser order.js ni oladi va uni bitta task sifatida bajara boshlaydi. Engine global kodni call stack'ka qo'yadi.
console.log('1: start') stack'ka tushadi, bajariladi va chiqib ketadi. Konsolda 1: start paydo bo'ladi.
setTimeout(cb, 0) vaqtni o'zi sanamaydi: callback'ni Browser'ning taymer Web API'siga beradi va darhol qaytadi. Kod kutmasdan davom etadi.
Vaqt tugashi bilan taymer callback'ni task queue'ga qo'yadi. Stack hali band, shuning uchun u kutadi: 0 "darhol" emas, "imkon bo'lishi bilan" degani.
Promise.resolve() allaqachon bajarilgan promise. .then(cb) callback'ni microtask queue'ga qo'yadi, u ham hozircha kutadi.
console.log('2: end') bajariladi va konsolga 2: end chiqadi. Global kod tugadi, call stack bo'shab qoldi.
Event loop stack bo'shligini ko'radi. Qoida: task tugagach, avval microtask queue to'liq bo'shatiladi.
Promise callback'i stack'ka chiqadi va konsolga 3: promise yoziladi. Agar u yangi microtask qo'shganida, u ham shu zahoti bajarilardi.
Microtask'lar tugadi. Browser shu oraliqda sahifani qayta chizishi mumkin, so'ng event loop task queue'dan bitta task oladi.
Kutib turgan taymer callback'i nihoyat stack'ka chiqadi va console.log('4: timeout') bajariladi.
Konsolda: 1: start, 2: end, 3: promise, 4: timeout. Avval sinxron kod, keyin microtask'lar, eng oxirida task'lar.
03 Arxitektura
Engine faqat tilni bajaradi. DOM, taymer, fayl va tarmoq kabi imkoniyatlarni uni o'rab turgan muhit — Browser yoki Node.js — beradi.
JavaScript runtime Browser yoki Node.js
Kodni bajaradigan muhit: engine va uning atrofidagi imkoniyatlar.
JS engine V8 · SpiderMonkey · JSC
Kodni parse qiladi, bytecode va mashina kodiga aylantiradi, xotirani boshqaradi.
AST bytecode · JIT bajarilish obyektlar xotirasi Event loop navbatlar
Tayyor callback'larni navbat bilan stack'ka beradi.
setTimeout · click Promise.then requestAnimationFrame Browser API window
Browser engine'ga qo'shib beradigan imkoniyatlar.
document HTTP setTimeout localStorage Node.js API process
Serverdagi imkoniyatlar: fayl, tarmoq, process.
event loop · thread pool core modullar env · argv Tooling npm · Vite
Kodni yozish, paketlash va yetkazish vositalari.
package.json import · export dev server · build 04 Asosiy qismlar
Chrome va Node.js'dagi JavaScript engine: parse, bytecode, JIT kompilyatsiya va garbage collection.
Bajarilayotgan funksiyalar steki. Funksiya chaqirilsa tepaga qo'shiladi, return bo'lsa olib tashlanadi.
Stack bo'shaganda microtask'larni, so'ng navbatdagi task'ni bajarishga beradigan sikl.
Taymer, click va tarmoq xabarlari callback'lari navbati. Har aylanishda bittadan olinadi.
Promise callback'lari navbati. Har task'dan keyin to'liq bo'shatiladi, shuning uchun taymerdan oldin ishlaydi.
Browser beradigan imkoniyatlar: setTimeout, fetch, DOM event'lari. Ular JS thread'idan tashqarida ishlaydi.
HTML sahifaning JavaScript'dan boshqariladigan daraxt ko'rinishi.
Kelajakda tayyor bo'ladigan natija obyekti: pending, fulfilled yoki rejected holatida bo'ladi.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
await funksiyani pauza qiladi, lekin thread'ni bloklamaydi. So'rovni Browser bajaradi, JS esa bu vaqtda boshqa event'larga javob beradi.
fetch('/api/products')
So'rov Browser'ning tarmoq qismiga beriladi, fetch esa darhol pending promise qaytaradi. await
Funksiya shu yerda pauza qiladi va call stack bo'shaydi: click va animatsiyalar ishlashda davom etadi. GET /api/products
HTTP so'rov JS thread'idan tashqarida yuboriladi. 200 OK · JSON
Server javob qaytaradi. resolve(response)
Header'lar kelgach promise Response bilan bajariladi va funksiyaning davomi microtask sifatida navbatga qo'yiladi. davom etish
Stack bo'shashi bilan microtask olinadi va await dan keyingi qator ishlaydi. response.json()
Javob tanasi o'qiladi va parse qilinadi. Bu ham promise, shuning uchun yana await. products[]
Tayyor massiv funksiyaga qaytadi. rex.toString() chaqirilganda engine metodni avval obyektning o'zidan, so'ng zanjir bo'ylab pastga qarab qidiradi. class sintaksisi aynan shu mexanizm ustiga qurilgan.
{ name: 'Rex' } Obyektning o'z property'lari. rex.name shu yerning o'zida topiladi.
bark() class Dog extends Animal dagi metodlar. rex.bark() shu yerdan olinadi.
eat() Ota klass metodlari. rex.eat() ikki qadam pastda topiladi.
toString() · hasOwnProperty() Deyarli barcha obyektlar uchun umumiy asos. rex.toString() shu yerdan keladi.
zanjir oxiri Bu yerga yetib kelinsa-yu, property topilmasa, natija undefined.
Til va engine bir xil bo'lishi mumkin, lekin atrofidagi imkoniyatlar boshqa.
| Browser | Node.js | |
|---|---|---|
| Global obyekt | window (globalThis) |
global (globalThis) |
| DOM | Bor: document, element'lar, event'lar |
Yo'q: sahifa mavjud emas |
| Fayl tizimi | Yo'q, faqat foydalanuvchi tanlagan fayllar | To'liq: fs moduli |
| Event loop | Browser implementatsiyasi (HTML standarti) | libuv kutubxonasi |
| Modullar | ES modules: <script type="module"> |
ES modules va CommonJS (require) |
| Xavfsizlik | Sandbox, same-origin policy | Process huquqlari bilan ishlaydi, sandbox yo'q |
| Odatiy ish | UI, interaktivlik, SPA | API serverlar, CLI, build vositalari |
Node.js ham V8'da ishlaydi, shuning uchun event loop tartibi va tilning g'aroyibliklari bu yerda ham bir xil.
node order.js
1: start
2: end
3: promise
4: timeout
node -p "typeof null"
object
node -p "0.1 + 0.2"
0.30000000000000004
node -p "[10, 1, 2].sort()"
[ 1, 10, 2 ]
node -p "[10, 1, 2].sort((a, b) => a - b)"
[ 1, 2, 10 ]
06 Interaktiv simulyatsiya
Engine kodni darhol bajarishni boshlaydi, ishlash davomida esa uni kuzatib, issiq funksiyalarni mashina kodiga kompilyatsiya qiladi. «Kodni bajarish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
function add(a, b) Browser yuklagan matn. Engine uchun u hali oddiy belgilar ketma-ketligi.
lazy parsing Kodni token'larga bo'lib, AST quradi. Hali chaqirilmagan funksiyalar ichini yuzaki (preparse) ko'radi.
FunctionLiteral Kodning daraxt ko'rinishi: funksiyalar, parametrlar, ifodalar.
bytecode interpreter AST'dan bytecode yasaydi va uni darhol bajaradi. Kod tez ishga tushadi, lekin eng yuqori tezlikda emas.
type feedback Bajarilish paytida qaysi tiplar kelganini yozib boradi: add doim ikki son bilan chaqirilyaptimi?
optimizing JIT Issiq funksiyalarni yig'ilgan feedback asosida optimallashtirilgan mashina kodiga kompilyatsiya qiladi.
x64 · arm64 CPU to'g'ridan-to'g'ri bajaradigan kod. Taxmin buzilsa, deoptimizatsiya bo'ladi va bytecode'ga qaytiladi.
«Kodni bajarish» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Kod va oqim
Chapda ES modul, DOM, event, fetch va xatolarni ushlash bitta kichik misolda. O'ngda har bir qator ishlaganda ma'lumot qayerda ekani ko'rinadi.
import { formatPrice } from './utils.js'; const button = document.querySelector('#load');const list = document.querySelector('#products'); button.addEventListener('click', async () => { button.disabled = true; try { const response = await fetch('/api/products'); if (!response.ok) { throw new Error(`HTTP ${response.status}`); } const products = await response.json(); list.replaceChildren(...products.map((p) => { const li = document.createElement('li'); li.textContent = `${p.name}: ${formatPrice(p.price)}`; return li; })); } catch (error) { list.textContent = `Xatolik: ${error.message}`; } finally { button.disabled = false; }});
import · utils.js Boshqa fayldan funksiya olinadi.
querySelector() Sahifadagi element'lar topiladi.
addEventListener Foydalanuvchi harakati callback'ni ishga tushiradi.
GET /api/products HTTP so'rov va status tekshiruvi.
response.json() Javob tanasi JS obyektlariga aylanadi.
replaceChildren() Ro'yxat sahifada yangilanadi.
catch · finally Har qanday xato bir joyda ushlanadi.
08 Mavzular
20 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
Browser'da sahifani jonlantiradigan va Node.js orqali serverda ham ishlaydigan til. Standart nomi ECMAScript, har yili yangi imkoniyatlar qo'shiladi.
const qayta tayinlashni taqiqlaydi (obyekt ichini emas), let blok scope'li o'zgaruvchi. var funksiya scope'li va hoisting tufayli chalkash, undan qoching.
const user = { name: 'Ali' }; user.name = 'Vali'; // ruxsat etiladi Primitive'lar: string, number, bigint, boolean, undefined, null, symbol. Qolgan hammasi object. typeof null tarixiy xato tufayli 'object' qaytaradi.
0.1 + 0.2 === 0.3 // false Funksiya — qiymat: uni o'zgaruvchiga, argumentga berish va qaytarish mumkin. Arrow function qisqa yoziladi va o'z this iga ega emas.
const double = (n) => n * 2; Massiv metodlari (map, filter, reduce) yangi massiv qaytaradi va asl ma'lumotni o'zgartirmaydi. Destructuring kerakli maydonlarni qisqa ajratib oladi.
const names = users.filter((u) => u.active).map((u) => u.name); Browser HTML'ni daraxtga aylantiradi. JavaScript element'larni topadi, o'zgartiradi va qo'shadi, Browser esa sahifani qayta chizadi.
document.querySelector('h1').textContent = 'Salom'; Click kabi event element'dan boshlanib, ota element'lar bo'ylab yuqoriga ko'tariladi (bubbling). Shuning uchun bitta listener ko'p elementga xizmat qila oladi.
list.addEventListener('click', (e) => console.log(e.target.closest('li'))); Kelajakdagi natija obyekti: pending, so'ng fulfilled yoki rejected. Promise.all bir nechta so'rovni parallel kutadi.
const [user, orders] = await Promise.all([getUser(), getOrders()]); async funksiya har doim promise qaytaradi. await promise tayyor bo'lguncha funksiyani pauza qiladi, thread'ni esa bloklamaydi.
const users = await (await fetch('/api/users')).json(); Har fayl o'z scope'iga ega modul. export tashqariga beradi, import boshqa moduldan oladi. Browser'da type="module" kerak.
<script type="module" src="/app.js"></script> Har funksiya chaqiruvi stack'ka frame qo'shadi. Cheksiz rekursiya stack'ni to'ldiradi va RangeError: Maximum call stack size exceeded beradi.
function f() { f(); } f(); // RangeError Bitta aylanish: bitta task bajariladi, so'ng barcha microtask'lar, keyin Browser sahifani chizishi mumkin. Uzoq task bu siklni to'xtatib, sahifani qotiradi.
Promise callback'lari microtask, setTimeout va event'lar esa task. Microtask'lar har doim keyingi task'dan oldin bajariladi. Node.js'da process.nextTick navbati promise'lardan ham oldin turadi.
queueMicrotask(() => console.log('timeout dan oldin')); Ichki funksiya o'zi yaratilgan muhitdagi o'zgaruvchilarni eslab qoladi, hatto tashqi funksiya tugagandan keyin ham. Shu bilan yopiq holat (private state) yasaladi.
const counter = () => { let n = 0; return () => ++n; }; this funksiya qayerda yozilganiga emas, qanday chaqirilganiga bog'liq: obj.m() da obj, new da yangi obyekt. Arrow function esa this ni tashqi scope'dan oladi.
setTimeout(user.greet.bind(user), 100); Har obyektning yashirin [[Prototype]] havolasi bor. Property topilmasa, engine uni zanjir bo'ylab null gacha qidiradi.
Object.getPrototypeOf(rex) === Dog.prototype // true class prototype'lar ustidagi qulay sintaksis: metodlar prototype ga yoziladi, extends zanjirni bog'laydi, #field esa haqiqiy private maydon.
class Dog extends Animal { bark() { return 'Vov'; } } V8 kodni avval Ignition'da bytecode sifatida bajaradi, issiq funksiyalarni esa TurboFan bilan mashina kodiga kompilyatsiya qiladi. Tiplari barqaror kod tezroq ishlaydi.
V8 va libuv ustiga qurilgan server runtime. Fayl va tarmoq ishlarini bloklamasdan bajaradi, shuning uchun bitta process ko'p ulanishga xizmat qiladi.
node server.js npm paketlarni node_modules ga o'rnatadi va package.json da qayd etadi. Vite development'da tez server beradi, build'da esa kodni production uchun paketlaydi.
npm install && npm run build 09 Amaliyot
== tiplarni avtomatik aylantiradi: '' == 0 va '0' == 0 ikkalasi true. Bunday xatolarni topish qiyin.
Har doim === va !== ishlating.
fetch 404 yoki 500 da reject bo'lmaydi. response.ok tekshirilmasa, xato sahifasi JSON sifatida parse qilinib, boshqa joyda yiqiladi.
if (!response.ok) throw new Error(...) yozing va try/catch bilan o'rang.
items.forEach(async (i) => await save(i)) hech narsani kutmaydi: forEach callback qaytargan promise'larni e'tiborsiz qoldiradi.
Ketma-ket uchun for...of ichida await, parallel uchun await Promise.all(items.map(save)).
Katta sikl main thread'ni band qiladi: event loop aylanmaydi, click'lar javobsiz qoladi, sahifa qotadi.
Ishni bo'laklarga bo'ling yoki og'ir hisobni Web Worker'ga o'tkazing.
el.innerHTML = comment foydalanuvchi yozgan <script> yoki onerror atributini bajarishi mumkin: bu XSS.
Matn uchun textContent ishlating, HTML kerak bo'lsa ishonchli sanitizer'dan o'tkazing.
setTimeout(user.greet, 100) metodni obyektdan uzib uzatadi va ichida this endi user emas.
Arrow function () => user.greet() yoki user.greet.bind(user) ishlating.
Standart holatda const, qiymat o'zgarishi kerak bo'lsa let yozing. var dan foydalanmang.
Qat'iy solishtirish tiplarni aylantirmaydi va kutilmagan natijalardan saqlaydi.
Asinxron kodni async/await bilan ketma-ket o'qiladigan qiling va xatolarni bir joyda ushlang.
Har fayl bitta vazifa uchun: import/export bog'liqliklarni aniq ko'rsatadi, bundler esa ishlatilmagan kodni tashlab yuboradi.
ESLint xatolarni ishga tushirishdan oldin topadi, Prettier esa uslubni avtomatik bir xil qiladi.
10 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.
queueMicrotask navbati. Har task'dan keyin to'liq bo'shatiladi.fetch, taymerlar, storage.null bilan tugaydi.