Linux / Server
Linux server ichida so'rov, process, port, socket va huquqlar qanday ishlashini vizual ko'ring.
Dasturlash tili · Interpretator
python3 app.py buyrug'idan keyin oddiy matn qanday qilib token, AST, bytecode va nihoyat natijaga aylanishini qadamma-qadam kuzating. So'ng venv, pip, frameworklar va web serverlardan iborat ekotizimni ko'ring.
python3 app.py Oddiy matnli fayl. Python uchun u hali bajariladigan narsa emas, faqat belgilar ketma-ketligi.
interpreter Python'ning C tilida yozilgan standart implementatsiyasi. U kompilyator va virtual mashinani o'z ichiga oladi.
tokens → AST Tokenizer matnni token'larga bo'ladi, parser esa ulardan AST (sintaksis daraxti) quradi.
AST → bytecode AST'ni code object'ga aylantiradi: bytecode instruksiyalari, konstantalar va nomlar jadvali.
utils.cpython-312.pyc Import qilingan modullarning bytecode keshi. Manba o'zgarmasa, keyingi safar parse va compile o'tkazib yuboriladi.
eval loop Python Virtual Machine: bytecode instruksiyalarini birma-bir bajaradigan stack-based sikl.
heap · refcount Har bir qiymat heap'dagi obyekt. Xotira reference counting va garbage collector bilan boshqariladi.
stdout · exit 0 print() natijasi terminalga chiqadi, dastur tugagach process exit code qaytaradi.
01 Kirish
Python — o'qilishi oson, dinamik tiplangan, umumiy maqsadli dasturlash tili. Unda web backend, avtomatlashtirish skriptlari, ma'lumotlar tahlili va machine learning yoziladi.
Python "interpretatsiya qilinadigan til" deyiladi, lekin eng keng tarqalgan implementatsiya — CPython — kodni avval bytecode'ga kompilyatsiya qiladi, so'ng uni PVM bajaradi. Ikkala bosqich ham bitta python buyrug'i ichida, sezdirmasdan bo'ladi.
Python'da hamma narsa obyekt: son, satr, funksiya, hatto klass ham. O'zgaruvchi esa obyektga yopishtirilgan nom. Tiplar ishlash vaqtida tekshiriladi, shuning uchun bitta nom avval songa, keyin satrga ishora qilishi mumkin.
Hayotiy o'xshatish
Python'ni sinxron tarjimon deb tasavvur qiling: u matnni avval o'zi tushunadigan qisqa belgilarga (bytecode) o'giradi, keyin ularni birma-bir ijro etadi. Bir marta tarjima qilingan modul daftarga (__pycache__) yozib qo'yiladi va keyingi safar qayta tarjima qilinmaydi.
02 Qanday ishlaydi
Pastga aylantiring: har bir sahnada kod bir bosqich o'zgaradi — matn, token'lar, AST, bytecode va nihoyat bajarilish.
Terminalda python3 app.py yoziladi. OS CPython dasturini ishga tushiradi va unga fayl yo'lini argument qilib beradi.
CPython o'z runtime'ini ishga tushiradi: builtins, sys.path va zarur standart modullar yuklanadi. So'ng app.py matni o'qiladi.
Tokenizer def, total, =, INDENT kabi token'larni ajratadi. Python'da chekinish (indentation) ham token: kod bloki shu bilan belgilanadi.
Parser token'lardan AST quradi. Sintaksis xatosi shu yerda topiladi: SyntaxError chiqsa, birorta qator ham bajarilmaydi.
Compiler AST'ni code object'ga aylantiradi. Unda LOAD_NAME, BINARY_OP, CALL kabi bytecode instruksiyalari saqlanadi.
Asosiy skript bytecode'i faqat xotirada qoladi. import utils esa natijani __pycache__/utils.cpython-312.pyc ga yozadi; keyingi safar manba o'zgarmagan bo'lsa, shu fayl to'g'ridan-to'g'ri yuklanadi.
PVM eval loop'i instruksiyalarni ketma-ket oladi va qiymatlar stack'i ustida ishlaydi: ikki qiymat stack'ka qo'yiladi, BINARY_OP ularni ko'paytiradi, natija yana stack'ka tushadi.
total = price * qty yangi int obyekt yaratadi va total nomini unga bog'laydi. Obyektga havola qolmasa, reference count 0 ga tushadi va xotira darhol bo'shatiladi.
Standart CPython'da bitta process ichida bir vaqtda faqat bitta thread bytecode bajaradi: buni GIL ta'minlaydi. I/O kutayotgan thread GIL'ni bo'shatib turadi.
print() matnni sys.stdout ga yozadi va u terminalda ko'rinadi. Skript oxiriga yetgach, interpreter yopiladi va 0 exit code qaytadi.
03 Arxitektura
Bitta Python loyiha interpreter, izolyatsiyalangan muhit, PyPI'dan olingan paketlar, framework va uni ishga tushiradigan serverdan iborat.
Python loyiha shop/
Kod, bog'liqliklar va ularni bajaradigan muhit.
Interpreter CPython
Kodni bytecode'ga aylantiradi va bajaradi.
AST → bytecode eval loop json · pathlib · asyncio venv .venv/
Loyihaga xos izolyatsiyalangan muhit.
loyiha interpreter'i o'rnatilgan paketlar pip va PyPI paketlar
Paketlarni PyPI'dan yuklab, venv ichiga o'rnatadi.
o'rnatish pypi.org bog'liqliklar ro'yxati Frameworklar web
Web ilova uchun tayyor asos.
ORM · admin · WSGI/ASGI ASGI · async API WSGI · mikro-framework Ilova app/
Sizning kodingiz va uni ishga tushiradigan server.
*.py WSGI · ASGI server pytest 04 Asosiy qismlar
Python'ning standart implementatsiyasi. python.org'dan yuklanadigan python aynan shu.
Python kodi kompilyatsiya qilinadigan oraliq instruksiyalar. Ular CPU uchun emas, PVM uchun mo'ljallangan.
Bytecode'ni bajaradigan virtual mashina: CPython ichidagi eval loop.
Global Interpreter Lock: standart CPython'da bir vaqtda faqat bitta thread bytecode bajarishiga ruxsat beradi.
Loyihaga xos izolyatsiyalangan muhit: o'z interpreter havolasi va paketlar papkasi.
Paket menejeri: PyPI'dan paketlarni yuklab, joriy muhitga o'rnatadi.
Har bir .py fayl modul. import uni bir marta bajaradi va sys.modules da keshlaydi.
Python web ilovasi va web server orasidagi standart interfeys: WSGI sinxron, ASGI asinxron.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
Bitta ifoda price * qty qanday shakllardan o'tishini kuzating.
price * qty Siz yozgan matn. BinOp(op=Mult()) Ifodaning daraxt ko'rinishi: chap qism, amal va o'ng qism. BINARY_OP 5 (*) PVM tushunadigan instruksiyalar. eval loop Instruksiyalarni stack ustida bajaradi. 42 Yangi int obyekt. Python ham kompilyatsiya qiladi, ham interpretatsiya qiladi: avval bytecode'ga, keyin PVM ichida bajaradi.
dis moduli code object ichidagi instruksiyalarni ko'rsatadi. Chiqish Python versiyasiga qarab biroz farq qiladi, bu yerda 3.12 uslubi.
python3 -c "import dis; dis.dis('total = price * qty')"
0 0 RESUME 0
1 2 LOAD_NAME 0 (price)
4 LOAD_NAME 1 (qty)
6 BINARY_OP 5 (*)
10 STORE_NAME 2 (total)
12 RETURN_CONST 0 (None)
python3 -c "import utils" && ls __pycache__
utils.cpython-312.pyc
python3 -m venv .venv && source .venv/bin/activate
which python
/home/ali/shop/.venv/bin/python
Uchalasi ham "bir vaqtda bir nechta ish" uchun, lekin GIL tufayli har biri boshqa vazifaga mos.
| threading | asyncio | multiprocessing | |
|---|---|---|---|
| Nima ishlatadi | Bitta process ichida OS thread'lari | Bitta thread'da event loop va coroutine'lar | Alohida process'lar |
| GIL ta'siri | Bytecode navbat bilan bajariladi, CPU ishi parallel emas | Bitta thread, GIL muammo emas | Har process'da o'z GIL'i: haqiqiy parallel |
| Almashinish | OS istalgan payt almashtiradi | Faqat await nuqtalarida |
OS rejalashtiradi |
| Xotira | Umumiy: lock kerak bo'lishi mumkin | Umumiy, bitta thread | Alohida: ma'lumot pickle orqali uzatiladi |
| Qachon mos | Bloklovchi I/O: fayl, tarmoq, eski kutubxonalar | Minglab tarmoq ulanishlari, async kutubxonalar | CPU-og'ir hisob: rasm, matematika |
| Misol | ThreadPoolExecutor | asyncio.gather() | ProcessPoolExecutor |
Python ilovasi HTTP portni o'zi tinglamaydi: buni Gunicorn (WSGI) yoki Uvicorn (ASGI) kabi server qiladi va so'rovni standart chaqiruvga aylantiradi.
GET /items/5
So'rov 443-portdagi Nginx'ga keladi: TLS va statik fayllar shu yerda hal qilinadi. proxy_pass :8000
Nginx so'rovni ichki portda tinglayotgan ASGI serverga uzatadi. app(scope, receive, send)
Uvicorn HTTP'ni o'qib, ASGI chaqiruviga aylantiradi: scope ichida method, path va header'lar. send(response)
Ilova javobni ikki xabarda qaytaradi: avval status va header'lar, keyin tana. await paytida event loop boshqa so'rovlarga xizmat qiladi. 200 OK · JSON
Server ASGI xabarlarini HTTP javobga yig'adi. 200 OK
Javob foydalanuvchiga yetib boradi. 06 Interaktiv simulyatsiya
«Skriptni ishga tushirish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
python3 app.py Oddiy matnli fayl. Python uchun u hali bajariladigan narsa emas, faqat belgilar ketma-ketligi.
interpreter Python'ning C tilida yozilgan standart implementatsiyasi. U kompilyator va virtual mashinani o'z ichiga oladi.
tokens → AST Tokenizer matnni token'larga bo'ladi, parser esa ulardan AST (sintaksis daraxti) quradi.
AST → bytecode AST'ni code object'ga aylantiradi: bytecode instruksiyalari, konstantalar va nomlar jadvali.
utils.cpython-312.pyc Import qilingan modullarning bytecode keshi. Manba o'zgarmasa, keyingi safar parse va compile o'tkazib yuboriladi.
eval loop Python Virtual Machine: bytecode instruksiyalarini birma-bir bajaradigan stack-based sikl.
heap · refcount Har bir qiymat heap'dagi obyekt. Xotira reference counting va garbage collector bilan boshqariladi.
stdout · exit 0 print() natijasi terminalga chiqadi, dastur tugagach process exit code qaytaradi.
«Skriptni ishga tushirish» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Kod va oqim
Chapda kichik, lekin to'liq Python skripti: modul, dataclass, funksiya, istisno va generator. O'ngda bajarilish yo'li.
import jsonfrom dataclasses import dataclass @dataclassclass Product: name: str price: int qty: int = 1 def total(self) -> int: return self.price * self.qty def load_cart(path: str) -> list[Product]: try: with open(path, encoding="utf-8") as f: items = json.load(f) except FileNotFoundError: return [] return [Product(**item) for item in items] if __name__ == "__main__": cart = load_cart("cart.json") print(sum(p.total() for p in cart))
json · dataclasses Standart kutubxona modullari yuklanadi.
python3 cart.py Skript to'g'ridan-to'g'ri ishga tushirilgan.
path: str Faylni o'qib, Product ro'yxatini qaytaradi.
json.load(f) JSON matn dict'lar ro'yxatiga aylanadi.
FileNotFoundError Fayl yo'q bo'lsa, dastur yiqilmaydi.
@dataclass Har bir dict obyektga aylanadi.
stdout Umumiy summa terminalga chiqadi.
08 Mavzular
20 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
O'qilishi oson, dinamik tiplangan, umumiy maqsadli til. Kod python3 interpreter'i orqali bajariladi, alohida kompilyatsiya qadami shart emas.
python3 app.py Bloklar jingalak qavs bilan emas, chekinish bilan belgilanadi. Standart: 4 ta bo'shliq. Chekinish xato bo'lsa, IndentationError chiqadi.
if total > 100: discount = 0.1 O'zgaruvchi — obyektga yopishtirilgan nom, tip esa obyektda. Tiplash kuchli: "1" + 1 avtomatik aylantirilmaydi, TypeError beradi.
x = 5; x = "besh"; print(type(x)) # <class 'str'> List o'zgaruvchan (mutable) tartiblangan to'plam. Tuple o'zgarmas: koordinata yoki funksiyadan bir nechta qiymat qaytarish uchun qulay.
point = (3, 4); items = [1, 2]; items.append(3) Ikkalasi ham hash jadval: kalit bo'yicha qidirish o'rtacha O(1). Dict kalit-qiymat juftlarini, set esa faqat takrorlanmas qiymatlarni saqlaydi.
ages = {"ali": 25}; ages["vali"] = 30; unique = set([1, 1, 2]) def bilan e'lon qilinadi. Default qiymatlar, nomli argumentlar, *args va **kwargs bor. Funksiya ham obyekt: uni o'zgaruvchiga yoki argumentga berish mumkin.
def greet(name: str, polite: bool = True) -> str: ... Har bir .py fayl modul, papka esa paket. import modulni sys.path dan topadi, bir marta bajaradi va keshlaydi.
from pathlib import Path class yangi tip yaratadi. __init__ obyektni sozlaydi, self joriy obyektga ishora qiladi. __str__, __eq__ kabi maxsus metodlar xatti-harakatni belgilaydi.
user = User("Ali"); print(user.name) Xato raise bilan ko'tariladi va stack bo'ylab yuqoriga chiqadi, mos except topilguncha. Ushlanmasa, traceback chiqadi va dastur to'xtaydi.
raise ValueError("Narx manfiy bo'lishi mumkin emas") venv har loyiha uchun alohida paketlar papkasi yaratadi. pip paketlarni PyPI'dan aynan faol muhitga o'rnatadi.
python3 -m venv .venv && source .venv/bin/activate && pip install requests Loyiha bog'liqliklari va ularning versiyalari ro'yxati. Boshqa kompyuterda yoki serverda bir xil muhitni bitta buyruq bilan tiklaydi.
pip freeze > requirements.txt; pip install -r requirements.txt Kod avval code object'ga kompilyatsiya qilinadi. Import qilingan modullar bytecode'i .pyc fayllarda keshlanadi va manba o'zgarganda yangilanadi.
python3 -m dis app.py Har obyektda havolalar hisoblagichi bor; u 0 bo'lsa, obyekt darhol o'chiriladi. Bir-biriga ishora qiluvchi obyektlar halqasini alohida garbage collector topadi.
import sys; print(sys.getrefcount(obj)) List comprehension butun ro'yxatni darhol yaratadi. Generator esa qiymatlarni yield orqali bittadan, so'ralganda beradi va xotirani tejaydi.
squares = (n * n for n in range(1_000_000)) Tip izohlari ishlash vaqtida majburlanmaydi. Ularni mypy yoki pyright tekshiradi, FastAPI va Pydantic kabi kutubxonalar esa validatsiya uchun ishlatadi.
def total(items: list[float]) -> float: ... Standart CPython'da bir vaqtda faqat bitta thread bytecode bajaradi. I/O kutish va ko'p C kengaytmalari GIL'ni bo'shatadi. Python 3.13 dan GIL'siz tajribaviy (free-threaded) build ham bor.
Thread tarmoq yoki disk kutayotganda GIL'ni bo'shatadi, shuning uchun I/O ishlarida foydali. CPU-og'ir hisobni esa tezlashtirmaydi.
ThreadPoolExecutor(max_workers=8).map(download, urls) Bitta thread'dagi event loop ko'p coroutine'ni almashtirib bajaradi. Coroutine faqat await nuqtasida boshqaruvni beradi, shuning uchun bloklovchi chaqiruv butun loop'ni to'xtatadi.
results = await asyncio.gather(fetch(a), fetch(b)) Har worker alohida process va o'z GIL'iga ega, shuning uchun CPU yadrolari haqiqatan parallel ishlaydi. Narxi: ko'proq xotira va ma'lumotni pickle orqali uzatish.
with ProcessPoolExecutor() as pool: pool.map(resize, images) WSGI (Gunicorn + Django yoki Flask) har so'rovni sinxron funksiya chaqiruvi sifatida beradi. ASGI (Uvicorn + FastAPI) asinxron va WebSocket'ni ham qo'llaydi.
uvicorn main:app --host 127.0.0.1 --port 8000 09 Amaliyot
def add(item, items=[]) dagi ro'yxat funksiya e'lon qilinganda bir marta yaratiladi va barcha chaqiruvlar orasida umumiy bo'ladi.
items=None yozing va funksiya ichida if items is None: items = [] qiling.
sudo pip install OS paketlari bilan to'qnashadi va boshqa loyihalarni buzadi. Ko'p Linux distributivlari buni endi umuman bloklaydi.
Har loyiha uchun python3 -m venv .venv yarating va paketlarni faqat venv ichiga o'rnating.
Bo'sh except: dasturdagi xatolarni yashiradi va hatto KeyboardInterrupt ni ham ushlaydi.
Faqat kutilgan aniq istisnoni ushlang: except FileNotFoundError:.
GIL tufayli CPU-og'ir hisob bir nechta thread'da ham amalda bitta yadroda bajariladi.
CPU ishi uchun multiprocessing yoki ProcessPoolExecutor, I/O ishi uchun thread yoki asyncio ishlating.
async def ichida time.sleep() yoki requests.get() butun event loop'ni to'xtatadi: boshqa so'rovlar ham kutib qoladi.
await asyncio.sleep(), async HTTP klient (httpx, aiohttp) yoki await asyncio.to_thread(...) dan foydalaning.
Skriptni json.py yoki random.py deb nomlasangiz, import json standart kutubxona o'rniga sizning faylingizni yuklaydi.
Fayllarga stdlib modullari bilan to'qnashmaydigan nom bering va eski __pycache__ ni o'chiring.
Loyiha ildizida .venv yarating va uni git'ga qo'shmang: bog'liqliklar requirements.txt yoki lock faylda saqlanadi.
Production uchun paket versiyalarini aniq yozing: bugungi va ertangi deploy bir xil kod bilan ishlaydi.
Funksiyalarga tip izohlari yozing va mypy hamda ruff kabi vositalar bilan tekshiring: ko'p xato ishga tushirishdan oldin topiladi.
Fayl, ulanish va lock'lar uchun with ishlating: xato bo'lsa ham ular yopiladi.
Nomlarda snake_case, klasslarda PascalCase, 4 bo'shliqli chekinish. Formatter (black yoki ruff format) buni avtomatik qiladi.
10 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.
async def bilan e'lon qilingan, await nuqtalarida to'xtab, keyin davom eta oladigan funksiya.