Nginx
Nginx so'rovni qanday qabul qilishi, location tanlashi va PHP-FPM yoki backend'ga uzatishini ko'ring.
DevOps · Web server
So'rov Apache'ning worker thread'iga kelib, VirtualHost, .htaccess va mod_rewrite orqali Laravel'ning index.php fayliga yetib borishini qadam-baqadam kuzating.
GET /users Foydalanuvchi https://example.uz/users ni ochadi.
Listen 443 · event MPM Child process ichidagi listener thread yangi ulanishlarni qabul qiladi.
child PID 3120 So'rovni boshidan oxirigacha qayta ishlaydigan thread. mod_ssl TLS'ni shu yerda ochadi.
*:443 · example.uz Port va Host bo'yicha qaysi sayt sozlamasi ishlashi tanlanadi.
AllowOverride All Papkadagi qo'shimcha sozlamalar har bir so'rovda o'qiladi.
→ index.php Mavjud bo'lmagan fayl so'ralsa, URL'ni index.php ga qayta yozadi.
php8.3-fpm.sock .php fayl so'rovini FastCGI orqali PHP-FPM'ga uzatadi.
Laravel PHP worker Laravel'ni ishga tushiradi va javob qaytaradi.
200 · mod_deflate Javob siqiladi, header'lar qo'shiladi va log yoziladi.
01 Kirish
Apache HTTP Server — eng eski va keng tarqalgan ochiq kodli web server'lardan biri. Uning kuchi modullarda: SSL, URL qayta yozish, proxy, siqish kabi imkoniyatlar alohida Module sifatida yoqiladi.
Apache ulanishlarni qanday boshqarishini MPM belgilaydi: har bir ulanishga alohida process (prefork) yoki process ichidagi thread'lar (worker, event). Bitta server'da bir nechta sayt VirtualHost'lar orqali ishlaydi.
Apache'ning o'ziga xos xususiyati — .htaccess fayllari: sozlamani server'ni qayta yuklamasdan, to'g'ridan-to'g'ri sayt papkasida o'zgartirish mumkin. Laravel'ning public/.htaccess fayli aynan shunday ishlaydi.
Hayotiy o'xshatish
Apache — ko'p bo'limli universal do'kon: kerakli bo'limlar (modullar) ochiladi, har bir bo'lim mudiri (.htaccess) o'z qoidasini qo'yishi mumkin. Qulay, lekin har bir xaridorda qoidalar daftarini qayta varaqlash vaqt oladi.
02 Qanday ishlaydi
Pastga aylantiring: GET /users so'rovi event MPM'dagi thread'ga tushadi, VirtualHost va .htaccess qoidalaridan o'tib, PHP-FPM'ga uzatiladi.
Browser 443-port'ga ulanadi va GET /users so'rovini yuboradi.
Port'larni root huquqli parent process ochgan. Ulanishni esa www-data nomidagi child process'ning listener thread'i qabul qiladi.
MPM event ulanishni bo'sh worker thread'ga beradi. mod_ssl TLS handshake'ni bajaradi va HTTP so'rovni o'qiydi.
*:443 dagi VirtualHost'lar orasidan ServerName example.uz mos keldi. Hech biri mos kelmasa, birinchi e'lon qilingani ishlaydi.
URL diskdagi /var/www/app/public/users yo'liga aylanadi. AllowOverride All bo'lgani uchun Apache shu papkadagi .htaccess faylini har bir so'rovda o'qiydi.
users na fayl, na papka. mod_rewrite qoidasi RewriteRule ^ index.php [L] so'rovni public/index.php ga yo'naltiradi.
index.php <FilesMatch "\.php$"> ga mos keladi. SetHandler uni mod_proxy_fcgi orqali Unix socket'ga yuboradi.
PHP-FPM worker Laravel'ni ishga tushiradi. Router /users marshrutini topadi va HTML yasaydi.
FastCGI javobi socket orqali Apache thread'iga qaytadi.
mod_deflate HTML'ni siqadi, mod_headers header qo'shadi, so'rov access.log ga yoziladi.
Javob shifrlanib yuboriladi. Event MPM'da keep-alive ulanishni listener kuzatadi, worker thread esa keyingi so'rovga bo'shaydi.
03 Arxitektura
Parent process boshqaradi, MPM ulanishlarni process va thread'larga taqsimlaydi, modullar esa so'rovni qayta ishlash bosqichlariga ulanadi.
Apache httpd apache2.service
Bitta xizmat: parent process va uning child process'lari.
Parent process root
Sozlamani o'qiydi, port'larni ochadi, child process'larni yaratadi.
/etc/apache2 ports.conf · 80, 443 uzilishsiz reload MPM bittasi yoqiladi
Ulanishlar process va thread'larga qanday taqsimlanishini belgilaydi.
process har ulanishga thread har ulanishga keep-alive listener'da Modullar LoadModule
Har bir imkoniyat alohida modul.
HTTPS URL qayta yozish PHP-FPM siqish Sozlama fayllar
Global, sayt va papka darajasidagi sozlamalar.
VirtualHost'lar a2enmod papka darajasida 04 Asosiy qismlar
Multi-Processing Module: ulanishlarni process yoki thread'larga taqsimlash usuli. Bir vaqtda faqat bittasi yoqiladi.
Bitta sayt sozlamasi: domen, DocumentRoot, sertifikat va loglar.
Papka ichidagi sozlama fayli. Server'ni qayta yuklamasdan ishlaydi, lekin har so'rovda o'qiladi.
Shartlar (RewriteCond) va qoidalar (RewriteRule) bilan URL'ni qayta yozadi yoki yo'naltiradi.
HTTPS uchun TLS'ni qo'llab-quvvatlaydi: sertifikat va kalit VirtualHost ichida ko'rsatiladi.
PHP interpretatorini har bir Apache process'i ichiga joylaydi. Faqat prefork MPM bilan ishlatiladi.
PHP so'rovlarini FastCGI orqali alohida PHP-FPM xizmatiga uzatadi.
Debian va Ubuntu yordamchi buyruqlari: modul va saytlarni symlink orqali yoqadi yoki o'chiradi.
05 Vizual misollar
Har bir tushuncha o'z diagrammasi bilan: ustiga olib boring, bosing va jarayonni kuzating.
Uchala MPM bir xil so'rovni qayta ishlaydi, lekin ulanishlarni turlicha taqsimlaydi. Bu xotira sarfi va mod_php bilan mosligini belgilaydi.
| prefork | worker | event | |
|---|---|---|---|
| Ulanishni kim boshqaradi | Alohida process | Process ichidagi thread | Thread, keep-alive esa listener thread'da |
| Thread'lar | Yo'q | Bor | Bor |
| Xotira sarfi | Eng yuqori | O'rtacha | O'rtacha, ko'p ulanishda tejamkorroq |
| Bo'sh keep-alive ulanish | Process'ni band qiladi | Thread'ni band qiladi | Worker thread'ni band qilmaydi |
| mod_php bilan | Ishlaydi | Tavsiya etilmaydi | Tavsiya etilmaydi |
| PHP-FPM bilan | Ishlaydi | Ishlaydi | Ishlaydi, odatiy tanlov |
Mavjud fayl bo'lsa, Apache uni o'zi beradi. Aks holda so'rov Laravel'ning yagona kirish nuqtasiga ketadi.
GET /users URL diskdagi yo'lga aylantiriladi: public/users. !-d RewriteCond %{REQUEST_FILENAME} !-d: papka emas, davom etiladi. !-f RewriteCond %{REQUEST_FILENAME} !-f: fayl ham emas. RewriteRule ^ index.php [L] URL index.php ga qayta yoziladi, [L] esa qoidalarni shu yerda to'xtatadi. /users Laravel asl URI'ni REQUEST_URI dan o'qiydi va marshrutni topadi. /build/app.css uchun ikkinchi shart bajarilmaydi: fayl mavjud, Apache uni PHP'siz beradi.
Ikkalasi ham ishonchli va Laravel bilan yaxshi ishlaydi. Farq — ulanishlarni boshqarish usuli va sozlama falsafasida.
| Apache | Nginx | |
|---|---|---|
| Ulanish modeli | MPM'ga bog'liq: process yoki thread | Event-driven worker'lar |
| Papka sozlamasi | .htaccess qo'llab-quvvatlanadi | Yo'q, hammasi markaziy sozlamada |
| PHP | mod_php yoki PHP-FPM | Faqat tashqi PHP-FPM orqali |
| Modullar | LoadModule bilan sozlamada yoqiladi |
Ko'pi build paytida tanlanadi, dynamic modullar ham bor |
| Statik fayllar | Yaxshi | Juda tez, kam xotira bilan |
| Qachon qulay | Shared hosting, .htaccess kerak bo'lganda | Ko'p ulanish, reverse proxy, statik kontent |
MPM'ni tekshirish, modul va saytni yoqish, sozlamani tekshirish va uzilishsiz qayta yuklash.
sudo apache2ctl -V | grep -i mpm
Server MPM: event
sudo a2enmod rewrite
Enabling module rewrite.
To activate the new configuration, you need to run:
systemctl restart apache2
sudo a2enmod proxy_fcgi
Considering dependency proxy for proxy_fcgi:
Enabling module proxy.
Enabling module proxy_fcgi.
To activate the new configuration, you need to run:
systemctl restart apache2
sudo a2ensite example.uz
Enabling site example.uz.
To activate the new configuration, you need to run:
systemctl reload apache2
sudo apache2ctl configtest
Syntax OK
sudo systemctl restart apache2
06 Interaktiv simulyatsiya
«So'rov yuborish» tugmasini bosing yoki bosqichma-bosqich yuring. Istalgan tugun ustiga boring yoki bosing: uning vazifasi ochiladi.
GET /users Foydalanuvchi https://example.uz/users ni ochadi.
Listen 443 · event MPM Child process ichidagi listener thread yangi ulanishlarni qabul qiladi.
child PID 3120 So'rovni boshidan oxirigacha qayta ishlaydigan thread. mod_ssl TLS'ni shu yerda ochadi.
*:443 · example.uz Port va Host bo'yicha qaysi sayt sozlamasi ishlashi tanlanadi.
AllowOverride All Papkadagi qo'shimcha sozlamalar har bir so'rovda o'qiladi.
→ index.php Mavjud bo'lmagan fayl so'ralsa, URL'ni index.php ga qayta yozadi.
php8.3-fpm.sock .php fayl so'rovini FastCGI orqali PHP-FPM'ga uzatadi.
Laravel PHP worker Laravel'ni ishga tushiradi va javob qaytaradi.
200 · mod_deflate Javob siqiladi, header'lar qo'shiladi va log yoziladi.
«So'rov yuborish» tugmasini bosing
Yoki istalgan tugunni tanlang: uning vazifasi shu yerda ochiladi.
Tanlangan tugun
07 Kod va oqim
Yuqorida sayt sozlamasi, pastda Laravel'ning public/.htaccess qoidasi. Har bir qadamda so'rov qaysi qatordan o'tayotgani ko'rinadi.
<VirtualHost *:443> ServerName example.uz DocumentRoot /var/www/app/public SSLEngine on SSLCertificateFile /etc/letsencrypt/live/example.uz/fullchain.pem SSLCertificateKeyFile /etc/letsencrypt/live/example.uz/privkey.pem <Directory /var/www/app/public> AllowOverride All Require all granted </Directory> <FilesMatch "\.php$"> SetHandler "proxy:unix:/run/php/php8.3-fpm.sock|fcgi://localhost" </FilesMatch></VirtualHost> # public/.htaccess (qisqartirilgan)RewriteEngine OnRewriteCond %{REQUEST_FILENAME} !-dRewriteCond %{REQUEST_FILENAME} !-fRewriteRule ^ index.php [L]
*:443 · example.uz Qaysi port va domen uchun sozlama.
SSLEngine on TLS sertifikati va kaliti.
/var/www/app/public URL'lar shu papkaga nisbatan qidiriladi.
AllowOverride All Papkaga kirish ruxsati va .htaccess'ga ruxsat.
→ index.php Mavjud bo'lmagan yo'llar Laravel'ga yo'naltiriladi.
proxy:unix PHP fayllari shu yerda bajariladi.
08 Mavzular
20 ta mavzu, har biri qisqa izoh va kichik diagramma bilan. Ochgan mavzuingiz progressga qo'shiladi.
Modulli web server: statik fayllarni beradi, PHP'ni ishga tushiradi yoki so'rovni boshqa server'ga proxy qiladi. Debian va Ubuntu'da paket nomi apache2.
sudo apt install apache2 Parent process root sifatida port'larni ochadi va sozlamani o'qiydi. Child process'lar www-data nomidan so'rovlarga xizmat qiladi.
ps -o pid,user,cmd -C apache2 Multi-Processing Module ulanishlarni process va thread'larga taqsimlaydi. Bir vaqtda faqat bitta MPM yoqiladi.
sudo apache2ctl -V | grep -i mpm Har bir ulanishga alohida process. Thread yo'q, shuning uchun thread-safe bo'lmagan mod_php bilan ishlaydi, lekin ko'p xotira oladi.
Bir nechta process, har birida ko'p thread. Har bir ulanish bitta thread'ni band qiladi, hatto u bo'sh keep-alive bo'lsa ham.
worker'ga o'xshaydi, lekin bo'sh keep-alive ulanishlarni alohida listener thread kuzatadi. Worker thread faqat haqiqiy ish bo'lganda band bo'ladi.
sudo a2dismod mpm_prefork && sudo a2enmod mpm_event Har bir imkoniyat — modul: mod_ssl, mod_rewrite, mod_headers, mod_deflate. Keraksiz modullarni o'chirish xotira va xavfsizlik uchun foydali.
sudo apache2ctl -M Bitta IP'da ko'p sayt: har biri o'z ServerName, DocumentRoot va loglariga ega. Mos kelmagan so'rov birinchi VirtualHost'ga tushadi.
<VirtualHost *:80> ServerName example.uz </VirtualHost> DocumentRoot URL qaysi papkaga mos kelishini, <Directory> esa o'sha papkaga ruxsat va qoidalarni belgilaydi.
Require all granted Papka darajasidagi sozlama. AllowOverride qaysi ko'rsatmalarga ruxsat borligini belgilaydi; None bo'lsa, fayl e'tiborsiz qoladi.
AllowOverride All RewriteCond shartlarni tekshiradi, RewriteRule URL'ni o'zgartiradi. Flag'lar: [L] oxirgi qoida, [R=301] redirect, [QSA] query qo'shish.
RewriteRule ^old-page$ /new-page [R=301,L] TLS sertifikatlari VirtualHost ichida ko'rsatiladi. certbot --apache sertifikatni olib, sozlamani o'zi yozadi.
sudo certbot --apache -d example.uz PHP har bir Apache process'i ichida ishlaydi. Oddiy, lekin statik faylni beradigan process ham PHP'ni xotirada ushlab turadi va prefork majburiy.
PHP alohida xizmatda ishlaydi, Apache unga mod_proxy_fcgi orqali murojaat qiladi. Event MPM bilan ishlatsa bo'ladi va PHP versiyasini alohida boshqarish oson.
sudo a2enconf php8.3-fpm mod_proxy va mod_proxy_http bilan Apache so'rovni boshqa ilovaga (Node.js, Python) uzatadi.
ProxyPass /api/ http://127.0.0.1:3000/ AllowOverride yoqilgan bo'lsa, Apache har bir so'rovda yo'ldagi papkalarda .htaccess qidiradi va o'qiydi. Server sozlamasiga kirish bo'lsa, qoidalarni VirtualHost'ga ko'chirish tezroq.
Debian/Ubuntu'da *-available papkadagi faylga *-enabled dan symlink yaratiladi. a2dis* buyruqlari esa uni olib tashlaydi.
sudo a2dissite 000-default graceful yoki systemctl reload child'larga joriy so'rovni tugatib, keyin yangi sozlama bilan qayta ochilishni aytadi.
sudo apache2ctl configtest && sudo apache2ctl graceful access.log har bir so'rovni, error.log xatolarni yozadi. mod_rewrite muammolarini LogLevel bilan batafsil ko'rish mumkin.
sudo tail -f /var/log/apache2/error.log Ba'zi serverlarda Nginx oldinda turib statik fayl va TLS'ni boshqaradi, Apache esa orqada .htaccess bilan ilovani ishlatadi.
09 Amaliyot
Bosh sahifa ochiladi, lekin /users kabi barcha boshqa marshrutlar 404 beradi: Apache .htaccess ni o'qimaydi.
<Directory /var/www/app/public> ichida AllowOverride All qiling yoki rewrite qoidalarini VirtualHost'ga ko'chiring.
.htaccess dagi RewriteEngine noma'lum ko'rsatma bo'lib, 500 Internal Server Error beradi yoki qoidalar ishlamaydi.
sudo a2enmod rewrite va systemctl restart apache2. Modullar ro'yxatini apache2ctl -M bilan tekshiring.
DocumentRoot /var/www/app bo'lsa, .env, storage va kod fayllari internetdan ochiq qolishi mumkin.
DocumentRoot doim public papkasiga qarasin.
Har bir process PHP bilan birga ko'p xotira oladi. MaxRequestWorkers katta bo'lsa, trafik oshganda server swap'ga tushadi.
Event MPM va PHP-FPM'ga o'ting yoki MaxRequestWorkers ni RAM'ga qarab hisoblang.
Sozlamadagi bitta xato bilan restart qilinsa, Apache ishga tushmaydi va barcha saytlar o'chadi.
Avval apache2ctl configtest, keyin systemctl reload apache2.
Zamonaviy PHP loyihalari uchun odatiy tanlov: ko'p ulanishda xotira tejaladi, PHP alohida boshqariladi.
Server'ga to'liq kirish bo'lsa, AllowOverride None qilib qoidalarni VirtualHost'ga yozing: har so'rovda fayl qidirilmaydi.
Ishlatilmaydigan modullar xotira oladi va hujum yuzasini kengaytiradi. apache2ctl -M bilan ro'yxatni ko'rib chiqing.
ServerTokens Prod va ServerSignature Off xato sahifalarida Apache versiyasi ko'rinishini to'xtatadi.
ErrorLog va CustomLog ni har VirtualHost'da alohida bering: muammoni qaysi sayt keltirib chiqarganini darhol ko'rasiz.
10 Mini test
5 ta savol. Javobni tanlang: darhol to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini va sababini ko'rasiz.
.htaccess faylida qaysi ko'rsatmalarga ruxsat berilishini belgilovchi sozlama.