Bugun deyarli har bir veb loyihada Docker uchraydi: lokal ishlab chiqishda, CI/CD jarayonlarida, serverga deploy qilishda. Ammo koʻpchilik undan «shunchaki ishlaydigan» vosita sifatida foydalanadi va uning qayerdan kelgani, ichida nima borligi haqida oʻylab koʻrmaydi. Bu maqolada Docker’ning tarixini qisqacha koʻrib chiqamiz, u qaysi muammoni hal qilganini tushuntiramiz va oxirida birinchi konteynerni qadamma-qadam ishga tushiramiz.

Docker hal qilgan muammo

«Mening kompyuterimda ishlayapti-ku» degan gapni har bir dasturchi eshitgan. Ilova bitta mashinada ishlaydi, serverda esa PHP versiyasi boshqa, kerakli kengaytma oʻrnatilmagan yoki kutubxona versiyasi mos kelmaydi. Virtual mashinalar bu muammoni qisman hal qilardi, lekin har bir VM toʻliq operatsion tizimni yuklaydi: gigabaytlab disk, koʻp xotira va sekin ishga tushish.

Docker boshqacha yondashuvni ommalashtirdi: ilova va uning barcha bogʻliqliklari bitta image (obraz)ga yigʻiladi, u esa xost tizimning yadrosidan foydalanadigan, lekin undan ajratilgan konteyner sifatida ishga tushadi. Natijada muhit hamma joyda bir xil boʻladi, konteyner esa soniyalarda ishga tushadi.

Docker’gacha boʻlgan davr

Docker konteyner gʻoyasini oʻylab topmagan. U bir necha oʻn yillik ishlanmalarni qulay vositaga birlashtirgan. Asosiy bosqichlar:

  • chroot (1979) — Unix V7’da paydo boʻlgan, jarayon uchun fayl tizimining ildizini oʻzgartiruvchi mexanizm. Bu izolyatsiyaning eng ilk koʻrinishi edi.

  • FreeBSD Jails (2000) — fayl tizimi, jarayonlar va tarmoqni ajratgan «qamoqxonalar».

  • Solaris Zones (2004) — Sun Microsystems’ning shunga oʻxshash yechimi.

  • cgroups — Google muhandislari boshlagan, jarayonlar guruhi uchun CPU, xotira va disk resurslarini cheklash mexanizmi. 2008-yilda Linux yadrosining 2.6.24 versiyasiga qoʻshilgan.

  • Linux namespaces — jarayonga tizimning «oʻz» koʻrinishini beradi: alohida PID, tarmoq, mount nuqtalari, foydalanuvchilar.

  • LXC (2008) — cgroups va namespaces’ni birlashtirib, Linux’da toʻliq konteynerlar yaratish imkonini bergan loyiha.

Ya’ni texnologiyalar tayyor edi, lekin ulardan foydalanish murakkab boʻlib, asosan tizim administratorlari doirasida qolib ketgan edi.

dotCloud va 2013-yilgi chiqish

Docker dotCloud nomli PaaS (Platform as a Service) kompaniyasining ichki vositasi sifatida tugʻildi. Kompaniya asoschisi Solomon Hykes 2013-yil mart oyida PyCon konferensiyasida qisqa chiqish qilib, Docker’ni ommaga koʻrsatdi va loyiha ochiq kodli qilib e’lon qilindi.

Docker’ning yangiligi texnologiyada emas, balki tajribada edi: oddiy buyruqlar, Dockerfile orqali obrazni tavsiflash, qatlamli (layered) fayl tizimi va obrazlarni almashish uchun registr. Loyiha shu qadar tez ommalashdiki, 2013-yil oxirida dotCloud oʻz nomini Docker, Inc. ga oʻzgartirdi.

Muhim bosqichlar

Yil

Voqea

2013

Docker ochiq kodli loyiha sifatida e’lon qilindi, dastlab LXC ustida ishladi

2014

LXC oʻrniga oʻzining libcontainer kutubxonasi; Docker 1.0 chiqdi; Fig loyihasi sotib olinib, keyinchalik Docker Compose’ga aylandi

2015

Konteyner formatlari uchun ochiq standart — Open Container Initiative (OCI) tashkil topdi, Docker runc’ni unga topshirdi

2017

containerd CNCF’ga topshirildi; ochiq kodli qism Moby loyihasi deb nomlandi

2019

Docker Enterprise biznesi Mirantis kompaniyasiga sotildi, Docker Inc. dasturchilar uchun vositalarga e’tibor qaratdi

2020–2022

Kubernetes dockershim’ni avval eskirgan deb belgiladi, keyin (1.24 versiyasida) olib tashladi

Oxirgi nuqta koʻpincha notoʻgʻri tushuniladi. Kubernetes Docker’dan «voz kechgani» Docker’da yigʻilgan obrazlar ishlamay qoladi degani emas. Obrazlar OCI standartiga mos, Kubernetes esa ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri containerd yoki CRI-O orqali ishga tushiradi. Dasturchi uchun deyarli hech narsa oʻzgarmadi.

Docker ichida nima bor

Bugungi Docker bir nechta qatlamdan iborat:

  • Docker CLI — siz yozadigan docker buyrugʻi.

  • Docker Engine (dockerd) — API orqali buyruqlarni qabul qiluvchi demon.

  • containerd — konteynerlar hayot siklini boshqaradi.

  • runc — namespaces va cgroups yordamida konteynerni haqiqatda yaratadigan past darajadagi vosita.

Asosiy tushunchalar ham uchta: image (oʻzgarmas shablon), container (obrazning ishlayotgan nusxasi) va registry (obrazlar ombori, masalan Docker Hub).

Amaliyot: birinchi konteyner

1-qadam. Oʻrnatish va tekshirish

Windows va macOS’da Docker Desktop, Linux’da esa Docker Engine oʻrnatiladi. Oʻrnatish usuli tizim va versiyaga qarab farq qiladi, shuning uchun rasmiy hujjatlarga tayaning. Shuni ham eslatib oʻtish kerak: Docker Desktop yirik tijorat kompaniyalari uchun pullik obunani talab qiladi, shaxsiy foydalanish va kichik jamoalar uchun esa bepul. Shartlarni oʻzingiz tekshiring.

Oʻrnatgandan soʻng tekshiramiz:

docker --version
docker run hello-world

Ikkinchi buyruq hello-world obrazini Docker Hub’dan yuklab oladi, konteyner yaratadi va ishga tushiradi. Ekranda salomlashuv matni chiqsa, hammasi joyida.

2-qadam. Tayyor obraz bilan ishlash

Nginx veb-serverini bitta buyruq bilan ishga tushiramiz:

docker run -d --name web -p 8080:80 nginx:alpine

Bu yerda -d konteynerni fon rejimida ishga tushiradi, -p 8080:80 esa xostning 8080-portini konteynerning 80-portiga bogʻlaydi. Brauzerda http://localhost:8080 ni oching. Foydali buyruqlar:

docker ps            # ishlayotgan konteynerlar
docker logs web      # loglarni koʻrish
docker stop web      # toʻxtatish
docker rm web        # oʻchirish

3-qadam. Oʻz obrazingizni yaratish

Oddiy PHP ilova uchun loyiha papkasida public/index.php fayli bor deb faraz qilaylik. Ildiz papkada Dockerfile yaratamiz:

FROM php:8.3-cli

WORKDIR /app

RUN apt-get update && apt-get install -y --no-install-recommends unzip \
    && rm -rf /var/lib/apt/lists/*

COPY . .

EXPOSE 8000

CMD ["php", "-S", "0.0.0.0:8000", "-t", "public"]

Har bir koʻrsatma alohida qatlam hosil qiladi. FROM asosiy obrazni tanlaydi, WORKDIR ishchi papkani belgilaydi, COPY fayllarni nusxalaydi, CMD esa konteyner ishga tushganda bajariladigan buyruqni koʻrsatadi. PHP’ning oʻrnatilgan serveri faqat ishlab chiqish uchun mos, productionda PHP-FPM va Nginx ishlatiladi.

Obrazni yigʻamiz va ishga tushiramiz:

docker build -t my-php-app .
docker run -d -p 8000:8000 my-php-app

Keraksiz fayllar obrazga tushmasligi uchun .dockerignore fayli qoʻshing:

.git
node_modules
vendor
.env

4-qadam. Docker Compose bilan bir nechta servis

Real ilova odatda faqat koddan iborat emas: ma’lumotlar bazasi, kesh, queue ham kerak. Har birini alohida docker run bilan boshqarish noqulay, shuning uchun compose.yaml faylidan foydalanamiz:

services:
  app:
    build: .
    ports:
      - "8000:8000"
    volumes:
      - .:/app
    depends_on:
      - db

  db:
    image: mysql:8.0
    environment:
      MYSQL_DATABASE: app
      MYSQL_ROOT_PASSWORD: secret
    volumes:
      - db_data:/var/lib/mysql

volumes:
  db_data:

Ishga tushirish va toʻxtatish:

docker compose up -d
docker compose down

E’tibor bering: yangi versiyalarda buyruq docker compose (probel bilan) shaklida yoziladi. Eski docker-compose Python’da yozilgan alohida vosita edi va hozir eskirgan hisoblanadi. db_data volume’i ma’lumotlar bazasi konteyner oʻchirilganda ham saqlanib qolishini ta’minlaydi. depends_on esa faqat ishga tushish tartibini belgilaydi, bazaning toʻliq tayyor boʻlishini kutmaydi. Buning uchun healthcheck sozlash kerak.

Koʻp uchraydigan xatolar

  • Konteyner ichida ma’lumot saqlash. Konteyner oʻchirilganda uning ichidagi oʻzgarishlar yoʻqoladi. Muhim ma’lumotlar uchun volume’dan foydalaning.

  • latest tegiga tayanish. mysql:latest bugun bir versiya, ertaga boshqasi boʻlishi mumkin. Aniq versiyani koʻrsating.

  • Maxfiy ma’lumotlarni obrazga qoʻshish. .env fayli yoki kalitlar obrazga tushsa, uni yuklab olgan har kim ularni koʻradi.

  • Katta obrazlar. Iloji boricha alpine yoki slim variantlarini va multi-stage build’ni qoʻllang.

Xulosa

Docker konteyner texnologiyasini ixtiro qilmagan: chroot, Jails, cgroups, namespaces va LXC undan ancha oldin mavjud edi. Uning hissasi boshqa — murakkab tizim mexanizmlarini har bir dasturchi tushunadigan oddiy vositaga aylantirish va OCI orqali butun sohani yagona standart atrofida birlashtirish. Bugun Docker obrazlari Kubernetes’da ham, CI tizimlarida ham, oddiy VPS’da ham bir xil ishlaydi. Agar hali undan foydalanmagan boʻlsangiz, mavjud loyihangiz uchun bitta Dockerfile va compose.yaml yozishdan boshlang: muhit bilan bogʻliq muammolar qanchalik kamayganini tez sezasiz.